Kimika eta Fisikako Oinarrizko Kontzeptuak

Gaia: Aldaketa Fisikoak eta Kimikoak

Aldaketa fisikoak

Aldaketa fisikoetan, hasierako substantzietatik ez dira beste substantzia batzuk eratzen.

Aldaketa kimikoak

Aldaketa kimikoetan, hasierako substantzietatik abiatuta substantzia berriak eratzen dira.

Erreakzio kimikoak

Hasierako substantzia bat edo batzuk (erreaktiboak) eraldatu egiten dira, eta beste substantzia batzuk (produktuak) sortzen dira.

Talken teoria

Erreaktiboen molekulek elkarren artean talka egiten dute, eta haien atomoak elkartzen dituzten loturak hautsi egiten dira. Atomo horiek beste era batera elkartzen dira lotura berriak eratzeko eta produktu berriak sortzeko.

Masaren kontserbazioaren legea

Erreakzio kimiko batean, erreaktiboen masen batura eta produktuen masen batura berdinak dira.

Erreakzioaren abiadura

Erreaktiboak produktu bihurtzeko azkartasuna adierazten du. Abiaduran eragiten duten faktoreak hauek dira, besteak beste:

• Zenbat eta handiagoa izan erreakzioaren tenperatura, orduan eta handiagoa da erreakzioaren abiadura.
• Zenbat eta handiagoa izan erreaktiboen kontzentrazioa, orduan eta handiagoa da erreakzioaren abiadura.

Industria kimikoa

Industria kimikoak lehengaiak erauzten eta prozesatzen ditu, eta horietatik abiatuta amaierako produktuak sortzen ditu, erreakzio kimikoen bidez.

Prozesu industrialaren elementuak

• Lehengaiak: Naturalak edo sintetikoak izan daitezke.
• Prozesu industriala: Lehengaiak eraldatzen ditu.
• Produktuak: Lortu nahi diren substantziak dira, erabilera zehatz baterako.
• Azpiproduktuak eta hondakinak: Prozesuan sortzen diren beste substantzia batzuk dira.

Gaia: Higidura

Erreferentzia-sistema

Espazioko elementu edo puntu finko bat da, eta, harekiko, gorputz baten higidura deskriba daiteke.

Higikaria eta higidura

Higitzen den gorputza higikaria da. Gorputz bat higiduran dago haren kokalekua aukeratutako erreferentzia-sistemarekiko aldatzen bada. Aldatzen ez bada, pausagunean edo geldirik dagoela esaten da.

Higiduraren elementuak

• Posizioa (x): Higikari batek une jakin batean erreferentzia-sistema batekiko espazioan duen kokalekua da.
• Ibilbidea: Higikariak egiten duen bidea da.
• Ibilitako distantzia (s): Higikari batek egindako bidearen luzera da.
• Denbora (t): Higikariak distantzia jakin bat egiteko behar duen tartea da.

Abiadura (v)

Higikari batek denbora-unitate batean egiten duen distantzia da, eta higidura baten bizkortasuna adierazten du.

Aldiuneko abiadura

Higikariak une jakin batean duen abiadura da.

Batez besteko abiadura

Batez besteko abiadura honela kalkulatzen da: v = s / t

Unitateak eta bihurketak

Nazioarteko Sisteman (NS), abiadura metro segundotan (m/s) neurtzen da. Unitateak bihurtzeko, bihurketa-faktoreak erabiltzen dira.

Higidura motak

Higidura ohikoenak eta haien grafikoen formak hauek dira:

• HZU (Higidura Zuzen Uniformea): Ibilbidea zuzena da eta abiadura konstantea. Posizio-denbora grafikoa lerro zuzena da.
• HZUA (Higidura Zuzen Uniformeki Azeleratua): Ibilbidea zuzena da eta azelerazioa konstantea. Posizio-denbora grafikoa kurba bat da (parabola).