Lur Sistema, Modelo Zientifikoak eta Forresterren Diagrama

Lur Sistema

• Lurra oso sistema konplikatua da.
• Subsistema konplexuez osatuta dago:
  • Geosfera
  • Atmosfera
  • Hidrosfera
  • Biosfera
• Subsistema hauek guztiz erlazionatuta daude elkarren artean.
  • Materia eta energia etengabe pasatzen dira batetik bestera.
• Lur sistemaren kanpo muga lausoa da (atmosferaren kanpo muga, ordea, zehatza da).
• Lur-sistema irekia da: beste sistemekin (bere ingurumenarekin) materia eta energia elkar-trukatzen ditu:
  • Kanpo-espazioarekin
  • Eguzkiarekin
  • Ilargiarekin
• Lurraren eta bere ingurumenaren arteko eraginak: adibideak.

Modeloak

Sistema naturalak (errealak) aztertzeko eta ulertzeko oso zailak dira, arrazoi hauengatik:

• Oso konplexuak dira.
• Oso handiak edo txikiak.
• Oso prozesu luzeak edo laburrak.

Horiek aztertzeko eta ulertzeko, modeloetara jotzen da.

• Modelo bat sistema erreal baten irudikapen sinplifikatua da.
• Eskala espaziala eta tenporala egokitzen dira.
• Modeloetan, sistema errealetan eragiten ari diren aldagaiak murrizten dira.
• Kontuan hartzen diren aldagaiak manipula daitezke, benetako sistemak hobeto ulertzeko.
• Modeloak sistema erreala ahalik eta leialen irudikatu behar du.

Modelo Analogikoak

Modelo fisikoak dira, hala nola:

• Marrazkiak
• Maketak
• Eskemak

Modelo Digitalak edo Zenbakizkoak

• Zenbakitan kodetuta daude, ekuazioen bitartez.
• Horrek informatikoki tratatzeko aukera ematen du, lotutako informazioa hobetuz.

Modelo Irudikapena

Bi mota nagusi daude:

• Kutxa beltzeko modeloak
• Kutxa zuriko modeloak

Kutxa Beltzeko Modeloak

• Sistema kutxa gisa irudikatzen da, eta horren barruan “ez dugu begiratzen”.
• Sarrerei eta irteerei bakarrik erreparatzen diegu (adibidez, Lurra).

Kutxa Zuriko Modeloak

• Sistema kutxa bat bezala irudikatzen da, non barrualdean behatzen dugun.
• Honako hauei erreparatzen diegu:
  • Sarrerak eta irteerak
  • Osagaiak eta azpisistemak
  • Haien arteko elkareraginak
• Adibidez: uraren klima, ekosistema.

Forresterren Diagrama

• Modelo analogiko oso sinpleak irudikatzeko modua da.
• Sistema baten aldagaien arteko kausazko erlazioetan oinarritua dago.
• "Kausa" eta "eragina" aldagaiak irudikatzen dira.
• Aldagaiak gezien bitartez erlazionatzen dira.
• "Kausa" "eragina"ren aurretik doa.

Kausazko Erlazio Motak

Kausazko erlazioak bi motatakoak izan daitezke:

Erlazio Zuzenak

• Bi aldagaiak zentzu berean aldatzen dira.
• "Kausa" aldagaia handitzen den heinean, "efektua" aldagaia ere handitzen da.
• "+" ikurrarekin irudikatzen da.

Erlazio Alderantzizkoak

• Bi aldagaiak kontrako noranzkoan aldatzen dira.
• "Kausa" aldagaia handitzen den heinean, "efektua" aldagaia txikitzen da.
• "-" ikurra erabiltzen da.

Erlazio Sinpleak

• Normalean bi aldagai baino gehiago daude.
• Haien arteko erlazioak jarraiak dira, bata bestearen ondoren.
• Kate moduko eskemak osatzen dira.

Erlazio Konplexuak edo Feedback Begiztak

• Aldagai batek katean lehenago kokatutako beste bati eragiten dionean agertzen dira.
• Kasu hauetan, eskeman begiztak sortzen dira.