Magnitudeak eta Nazioarteko Unitate Sistema (SI)

Magnitudea: Definizioa eta Ezaugarriak

Magnitude deritzogu materiak edo materiak jasaten dituen aldaketek dituzten eta neur daitezkeen ezaugarriei, hots, zenbaki batekin eta unitate batekin adieraz daitezkeenei.

Beste modu batean azalduta:

Magnitudea neur daitekeen edozein ezaugarri da.

Objektu bat deskribatzeko aukera bat haren ezaugarriren bat aipatzea da, kolorea, forma edo gogortasuna, adibidez. Halakoetan haren ezaugarri edo adjektibo bat erabiltzen da (gorria den, biribila, biguna, etab.).

Badira ordea propietate fisiko jakin batzuk deskribatuak izateko zenbaki edo kopuru bat behar dutenak. Propietate hauek magnitudeak dira.

Magnitudeak dira masa eta tenperatura, adibidez. Gorputz baten masa 60 kg eta tenperatura 30ºC dela esan dezakegu.

Neurketaren Oinarriak

Magnitude bat neurtzean, izaera bereko kantitate batekin alderatzen da, unitatearekin, eta ikusten da unitatea zenbat aldiz dagoen kantitate horretan.

Neurketa egiteko unitatea arbitrarioki aukera daiteke, nahi dugunaren arabera; adibidez, koaderno baten luzera neur daiteke esanez arkatza baino hiru aldiz luzeagoa dela; kasu horretan, koadernoa 3 arkatz luze dela esango genuke. Beste pertsona batek, ordea, koaderno berbera beste unitate batez neur dezake (beste arkatz batekin, adibidez) eta luzera bera 6 arkatz dela esango luke: hor ez dago inolako kontraesanik, gertatzen dena da bigarren pertsona horren arkatza agian bi aldiz txikiagoa dela, eta horregatik arkatz gehiago sartzen direla koadernoaren luzeran; koadernoak tamaina bera izaten jarraitzen du, noski, baina neurketa-unitate ezberdinak, hau da, patroi ezberdinak erabili direnez, kopuru ezberdinak lortzen dira.

Horixe bera da antzinean gertatzen zena: populazio edo herrialde bakoitzak patroi edo neurri ezberdinak erabiltzen zituzten, eta beraz neurketetan lorturiko emaitzak ezberdinak izan zitezkeen, magnitude bereko objektuak neurtzen ibili arren.

Unitate egoki baten ezaugarriak

Neurketa baten emaitza egokia izan dadin, ezaugarri hauek izan behar ditu unitateak:

• Konstantea: berdina toki guztietan eta uneoro.
• Unibertsala: edonork erabiltzeko modukoa.
• Kopiatzeko erraza: erraza izan behar du unitate horren laginak lortzea.

Nazioarteko Unitate Sistema (SI)

1960an, nazioarteko sistema adostu bat sortu zen, unitate patroiak eta beraien multiplo eta azpimultiploak zehazteko. Horrela erabaki zen, adibidez, luzera neurtzeko neurketa-unitatea metroa izango zela nazioarteko komunitate osoarentzat.

Nazioarteko unitate-sistema (SI sistema) oinarrizko zazpi magnitudez eta haien oinarrizko unitateez osatua dago.

Magnitude bat oinarrizkoa dela esango dugu hura definitzeko beste magnituderen laguntza behar ez duenean.

Oinarrizko Magnitudeak: Luzera, Masa eta Denbora

Luzera, masa eta denbora oinarrizko magnitudeak dira. Hauek dira haien definizioak. Oinarrizko magnitudeak definitzeko nola neurtzen diren adierazi behar da:

Luzera

Erregelen, kalibreen, “metroen” (tresna) bidez neurtzen den gorputzen propietatea da. (Kontuz: ez dira nahastu behar metroa tresna eta metroa luzera unitatea. Hitz berarekin bi gauza desberdin adierazten dira.)

Masa

Balantzen, baskulen... bidez neurtzen den gorputzen propietatea da.

Denbora

Kronometroen, erlojuen... bidez neurtzen den propietatea da.

Erakutsitako Magnitudeak eta SI Unitateak

Oinarrizko magnitudeak konbinatuz, erakutsitako magnitudeak lortzen dira:

• Azalera ($S$): $m^2$
• Bolumena ($V$): $m^3$
• Dentsitatea ($d, ho$): $kg/m^3$
• Abiadura ($v$): $m/s$
• Azelerazioa ($a$): $m/s^2$
• Indarra ($F$): $N$ (Newton)
• Presioa ($p, P$): $Pa$ (Pascal) (Jatorrizko testuan 'Prezioa' zena 'Presioa' bihurtu da, unitatearekin bat etorriz.)
• Energia ($E$): $J$ (Joule)

Magnitudeen Multiploak eta Azpimultiploak (Sistema Metrikoa)

Luzera

km - hm - dam – m – dm – cm – mm

Masa

kg - hg - dag – g – dg – cg – mg

Edukiera

kl – hl – dal – l – dl – cl – ml