Mineralak, arrokak eta Lurraren dinamika

Mineralak

Mineralak elementu kimiko bakarra duten substantzia kimikoak dira. Adibidez: diamantea karbonoz osatua dago.

Arrokak eta beren motak

Arrokak mineral baten edo hainbat mineralen agregakinak dira, eta Lurraren zatirik solidoena osatzen dute. Arrokak etengabe sortzen, suntsitzen eta eraldatzen dira barne (sumendiak, lurrikarak) eta kanpo eragileen (ura, haizea, tenperatura) ondorioz.

Magmatikoak (plutonikoak eta bolkanikoak)

Magmatikoak magma hoztean eta solidotzean sortzen diren arrokak dira. Barne motak:

• Plutonikoak: magma lurrazpiko geruzen barruan solidotzen da.
• Bolkanikoak: erupzio bolkanikoetan kanpora irteten den magmatik sortzen dira.

Sedimentarioak eta azpimotak

Sedimentarioak lurraren azalean gertatzen diren erosio eta sedimentazio prozesuen ondorioz sortzen dira. Barne azpimotak:

• Detritikoak: arroka batzuk higatzean sortzen diren partikulak (hondakinak) ura edo haizeak garraiatzean pilatzen direnean.
• Kimikoak: uretan disolbaturik dauden partikulen kristalizazio edo hauspeatze kimikoaren ondorioz sortzen diren arrokak.
• Organogenoak: izaki bizidunen hondakin eta transformazioen ondorioz eratortzen diren sedimentuak.

Metamorfikoak

Metamorfikoak arroka magmatiko, sedimentario edo metamorfikoen transformazioaren ondorioz sortzen dira. Lurraren barrualdean eratu eta bero (tenperatura) eta presio altuak jasaten dituzte; ondorioz, mineraletako atomoen eta ioien antolamendua aldatzen da eta arroka berriak sortzen dira.

Lurraren barne-egitura — eredu estatikoa eta dinamikoa

Lurraren barne-egitura nola dagoen adierazteko bi eredu erabiltzen dira: eredu estatikoa (materialen osaketa kimikoan oinarritua) eta eredu dinamikoa (materialen portaera mekanikoan oinarritua).

Eredu estatikoa

Eredu estatikoaren geruzak: lurrazala, goi-behe mantua eta nukleo (kanpo eta barrualde).

Eredu dinamikoa

Eredu dinamikoan identifikatzen diren geruzak: litosfera, astenosfera, mesosfera eta endosfera.

Aktibitate bolkanikoa

Erupzio bolkanikoak lurrazpiko magma bat-batean kanpora irteten denean adierazten den aktibitate bolkanikoa dira. Kanporatutako material ohikoenak hauek dira:

• Gasak
• Laba (lava), magmaren egoera likidoa)
• Produktu piroklastikoak (magmak jaurtitako harri eta zatien pusketak)

Aktibitate sismikoa

Lurrikarak lurpeko arroka handien zorrotz-hausturak edo aktibitate magmatikoaren ondorioz sortzen diren lurrezurreko dardarak dira. Gako kontzeptuak:

• Hipozentroa: barrualdean haustura gertatzen den puntu hori da.
• Epizentroa: azaleko puntu bertikalki hipozentroaren gainean dagoena.

Nola gertatzen dira? Barrualdean tentsioa pilatzen denean eta muga gainditzen denean, arroka pitzatu eta energia askatzen da, uhin sismiko gisa zabaltzen dena norabide guztietara.

Deformazioak: tolesturak eta hausturak

Deformazioak Lurraren barne-dinamikan adierazleak izan daitezke; luzaro eta etengabe ager daitezke. Mota nagusiak:

Tolestura

Tolesturak arroka geruzen uhin-formak dira:

• Antiklinala: nukleoan geruzak zaharragoak dira.
• Sinklinala: nukleoan geruzak berrienak dira.

Hausturak

Hausturak arroketan sortzen diren apurketak dira. Bi kontzeptu garrantzitsu:

• Failak: blokeen arteko desplazamendua gertatzen den haustura.
• Diaklasak: blokeen arteko desplazamendurik ez duten hausturak.