Monarquía Hispánica: Reis Católicos, Austrias Maiores e Menores

• O seu matrimonio en 1469 uniu Castela e Aragón, pero non creou un estado único, senón unha unión dinástica: cada reino conservou as súas leis, institucións e moeda propias.
• O obxectivo principal foi reforzar o poder real fronte á nobreza e o clero.

• Consello Real: principal órgano de goberno; formado por letrados e secretarios. Creáronse tamén outros consellos (Inquisición, Facenda, Indias…).
• Vicerreis: representantes do rei nos distintos reinos.
• Audiencias e Chancelerías: tribunais de xustiza en Valladolid, Granada, Galicia, etc.
• Santa Irmandade (1476): corpo policial e xudicial.
• Correxedores: representantes reais nas cidades, encargados da orde e da xustiza.
• Exército permanente baseado nos terzos.
• Cortes: mantiveron funcións de aprobar leis e impostos, pero con menor poder.

• Promoveron o catolicismo como relixión única.
• Crearon o Tribunal da Inquisición para perseguir herexías e controlar ideoloxicamente.
• En 1492, expulsaron os xudeus que non se converteron ao cristianismo.

• Carlos I formou un gran imperio grazas ás herdanzas familiares:
  • Por parte materna (Reis Católicos): Castela, Aragón, Nápoles, Sicilia, Sardeña e América.
  • Por parte paterna (Habsburgo): Austria, Países Baixos, Franco Condado e Luxemburgo, ademais do título imperial alemán.
• Ao abdicar, Carlos I dividiu o imperio:
  • O seu irmán Fernando recibiu o Imperio Alemán e Austria.
  • O seu fillo Felipe II quedou con España, América, Flandres, Nápoles, Sicilia e Milán.
• A monarquía era moi extensa e dispersa, o que dificultaba o control e provocaba conflitos.
• O centro político situouse en Castela, con Madrid como capital desde 1560.
• Os reis gobernaban de forma autoritaria, pero respectando as leis de cada reino.

• Defensa do catolicismo fronte ao protestantismo, os mouriscos e os xudeus.
• Rebelión dos Países Baixos (1568–1648):
  • Causas: impostos excesivos, intolerancia relixiosa e perda de autonomía.
  • Apoio de Inglaterra e Francia aos rebeldes.
  • Resultado: independencia dos Países Baixos en 1648.
• Anexión de Portugal (1580–1640):
  • Felipe II herdou o trono ao morrer o rei Sebastián sen sucesor.
  • Incorporouse o Imperio portugués (África, Asia e América), mantendo as súas leis e institucións.
• Guerra contra Inglaterra (1588):
  • Motivos: apoio inglés aos rebeldes flamencos e ataques corsarios.
  • Felipe II organizou a Armada Invencible para invadir Inglaterra e restaurar o catolicismo.
  • Fracaso total pola superioridade inglesa e as tormentas.

• O século XVI fora de expansión económica e demográfica, pero no século XVII chegou unha forte crise.
• Descenso da poboación: pasou de 8 a 7 millóns de habitantes debido ás guerras, epidemias, malas colleitas, emigración a América e á expulsión dos mouriscos (1609).
• Agricultura en decadencia: despoboamento do campo, fame e redución do gando da Mesta pola falta de pastos e pola caída da demanda.
• Industria e comercio en crise: perda de mercados europeos, descenso das exportacións, suba de impostos e empobrecemento xeral da poboación.
• Desigualdade social:
  • A nobreza e o clero mantiveron os seus privilexios e exencións fiscais, pero non investiron en actividades produtivas.
  • O campesiñado e a pequena burguesía empobreceron, aumentando a desigualdade.
• Crise financeira:
  • A Facenda Real sufriu bancarrotas (desde 1556) polos elevados gastos cortesáns e guerras continuas.
  • A chegada de ouro e prata americanos provocou inflación e non se utilizou para desenvolver a economía produtiva.
  • No noroeste peninsular, a introdución de cultivos americanos (millo e pataca) mitigou parcialmente os efectos da crise.

• Tras a morte de Felipe II (1598), gobernaron os Austrias menores: Felipe III, Felipe IV e Carlos II.
• Estes monarcas cederon o poder aos validos, ministros que gobernaban en nome deles. Moitos destacáronse pola corrupción e ineficacia.
• O máis importante foi o Conde-Duque de Olivares, valido de Felipe IV, que intentou reformar e centralizar a Monarquía.

• No Gran Memorial, propuxo:
  • Reducir o poder da nobreza e do clero.
  • Impulsar a economía mediante políticas mercantilistas e proteccionistas.
  • Uniformizar leis e administracións seguindo o modelo de Castela.
  • Promoveu a Unión de Armas, que buscaba repartir equitativamente entre todos os reinos os impostos e o recrutamento militar.

• As reformas de Olivares xeraron resistencia e revoltas:
  • Revolta de Cataluña (1640–1652): provocada pola presión fiscal e militar; Cataluña buscou apoio en Francia. Finalmente foi recuperada por Felipe IV en 1652, mantendo os seus foros, pero Francia quedou co Rosellón.
  • Independencia de Portugal (1640–1668): o duque de Braganza foi proclamado rei; España recoñeceu a independencia en 1668.
• O fracaso das reformas e as derrotas militares debilitaron a monarquía. Olivares foi destituído en 1643.
• A perda da hexemonía internacional e o esgotamento económico deixaron unha monarquía en decadencia.

• A economía galega era fundamentalmente agrícola: máis do 80% da poboación vivía do campo.
• Século XVI: etapa de crecemento económico e demográfico, ligada á situación estratéxica de Galicia nas rutas comerciais atlánticas, que impulsou o comercio e a artesanía.
• A agricultura mantivo o sistema feudal tradicional, baseado no cultivo de cereais (trigo e centeo) e no barbeito. Isto permitiu o crecemento da poboación, sobre todo nas vilas costeiras (Coruña, Pontevedra, Vigo, Baiona, etc.).
• A pesca foi unha actividade destacada, con gremios de mareantes moi influentes, especialmente en Pontevedra.
• A finais do XVI apareceron crises de subsistencia por malas colleitas, fame e pestes, que causaron descensos da poboación.
• A economía era de subsistencia, con poucos excedentes e forte presión fiscal (décimos e rendas señoriais). Moitos campesiños emigraban ou complementaban ingresos con tarefas domésticas como o fiado de liño.

• A partir da segunda metade do século XVII houbo unha recuperación económica e demográfica.
• Chegaron novos cultivos de América: millo (desde 1630) e pataca, que aumentaron a produtividade e permitiron reducir o barbeito.
• Isto favoreceu o crecemento da poboación, facendo de Galicia unha das rexións máis poboadas de España (máis dun millón de habitantes a finais do século XVII).
• Na Galicia costeira, o mar complementaba a economía agrícola, pero a pesca seguía sendo de subsistencia ata o século XVIII, cando se introduciron melloras técnicas (arte do arrastre e fábricas de salgadura).
• Os portos galegos (Vigo, Pontevedra, Coruña, Baiona) comerciaban con cidades españolas e europeas, exportando peixe, viño e madeira, e importando cereais, sal e manufacturas.

• A sociedade galega era estamental e señorial, propia dun sistema feudal, cunha forte desigualdade e escasa mobilidade social.
• O poder baseábase na propiedade da terra, concentrada na nobreza e o clero, que cobraban rendas aos campesiños.

• Alta nobreza: familias como os Andrade, Lemos, Soutomaior, Sarmiento e Monterrei. Participaban na política da Monarquía Hispánica e adoitan residir fóra de Galicia.
• Clero: moi poderoso, posuía gran parte das terras e rendas agrarias, con influencia territorial e xurisdicional.
• Fidalguía: baixa nobreza que se enriqueceu xestionando as terras dos grandes señores e cobrando foros. Construíron pazos como símbolo do seu poder.
• Campesiñado: representaba arredor do 80% da poboación. Traballaban terras alleas baixo réximes de foro ou arrendamento e vivían en condicións moi precarias.
• Pobo urbano: escaso. As principais cidades eran Santiago (centro relixioso), A Coruña (sede administrativa) e Pontevedra (pesca e salgadura). Nelas traballaban artesáns organizados en gremios e comerciantes dedicados ao intercambio de produtos.

A conquista desenvolveuse en dous momentos principais:

• Hernán Cortés (1519–1521): conquistou o Imperio Azteca ou Mexica, despois de alianzas con pobos inimigos de Moctezuma. En 1522, toda a meseta mexicana estaba xa en mans dos españois.
• Francisco Pizarro (1532–1533): conquistou o Imperio Inca, que comprendía o actual Perú, Ecuador e parte de Bolivia.
• Tamén se fundaron núcleos menores en zonas da Pampa e o Río da Prata (Arxentina e Paraguai).

• As novas terras pasaron a depender da Coroa de Castela, que estableceu un monopolio sobre o comercio e a emigración.
• Organizouse un sistema político-administrativo similar ao peninsular:
  • Virreinatos: Nova España (México e Centroamérica) e Perú (América do Sur).
  • Audiencias: órganos xudiciais e de goberno.
  • Gobernacións, Correxementos e Alcaldías para administrar os territorios.
• Creáronse as Leis de Indias, que reunían as disposicións sobre o goberno, relixión, economía e dereitos dos indíxenas:
  • Inspiradas nas Leis de Burgos (1512) e nas Leis Novas (1542).
  • Buscaban protexer os indíxenas dos abusos, recoñecerlles dereitos e establecer unha administración xusta, aínda que na práctica moitas disposicións non se cumpriron.
• En 1542 fundouse o Consello de Indias, máximo órgano de goberno e xustiza para os territorios americanos, baixo autoridade directa do rei.

• América foi unha enorme fonte de recursos para Castela:
  • A Coroa reservábase o quinto real (20%) de todos os metais preciosos.
  • As minas máis importantes foron Potosí (Perú, 1545) e Zacatecas (México).
  • O mercurio de Huancavelica permitía refinar a prata.
• As terras foron repartidas entre os conquistadores mediante o sistema de encomenda (no campo) e mita (nas minas):
  • Ambos obrigaban os indíxenas a traballar para os colonos, supostamente a cambio de protección e evanxelización.
  • Estes sistemas provocaron abusos graves, denunciados por Bartolomé de las Casas, o que levou á súa reforma polas Leis Novas.
• O forte descenso da poboación indíxena debido ás enfermidades e explotación levou á importación de escravos africanos, sobre todo nas Antillas.

• Todo o comercio coas Indias era controlado pola Casa de Contratación de Sevilla (1503).
• Só os portos de Sevilla e Cádiz podían comerciar con América.
• O sistema de Frotas e Galeóns protexía os barcos contra a piratería.
• América enviaba a Europa metais preciosos, cacao, tabaco, cochinilla e produtos tropicais, mentres Castela exportaba viño, aceite, armas, ferramentas e tecidos.
• A chegada masiva de prata provocou a chamada “revolución dos prezos”, unha forte inflación en toda Europa.
• Gran parte do ouro e prata americanos serviu para financiar as guerras europeas dos Austrias, terminando en mans de banqueiros estranxeiros (alemáns e xenoveses), polo que tivo pouco efecto positivo na economía castelá.

• Houbo un intercambio biolóxico e cultural importante:
  • Desde América: millo, pataca, tomate, cacao, tabaco.
  • Desde Europa: trigo, viño, oliveira, cabalos, porcos e gando vacún.

• A conquista supuxo unha catástrofe demográfica para os pobos indíxenas:
  • A poboación da meseta mexicana pasou de 25 millóns a apenas 1 millón en 1600.
  • As principais causas foron as enfermidades europeas (varíola, gripe, sarampelo) e o traballo forzoso.
• Os indíxenas foron explotados e sometidos a traballos duros, aínda que legalmente recoñecidos como súbditos libres.
• Os escravos africanos foron introducidos para substituír a man de obra indíxena, especialmente nas plantacións das Antillas.
• A sociedade colonial organizouse de forma xerarquizada e racial:
  • Españois peninsulares → Criollos (descendentes de españois) → Mestizos → Indíxenas → Negros.