Mundu Gerren Arteko Garaia: Krisialdia eta Totalitarismoak

Gerraosteko Mundua eta 1929ko Crack-a

• Ekonomia-arloko mundu-nagusitasuna Erresuma Batutik Estatu Batuetara aldatu zen.
• Krisialdia izan zen, gerrak eragindako hondamendiagatik, inflazioagatik, langabeziagatik...
• 1924tik aurrera ekoizpena hazi, langabezia murriztu, eta bizi-kalitatea hobetu egin ziren Europako herrialdeetan, Estatu Batuetan baino gutxiago, hala ere.

Zer izan zen 1929ko Crack-a? Zeintzuk izan ziren haren kausak?

• New Yorkeko burtsak 1929an mundu osoan eragin zuen krisialdi ekonomiko larria izan zen.
• Kausak:
  1. Gainekoizpena: Gerra amaitzean, herrialdeek mota guztietako produktuak fabrikatu zituzten (eta ez gerrarako produktuak soilik) eta horrek soberakinak eragin zituen.
  2. Espekulazioa: Bankuek maileguak eman zizkieten bezero partikularrei, eta haiek burtsan inbertitzen zuten dirua. Akzioak gorantz zihoazen, jende guztiak erosten baitzituen. Baina enpresa batzuk produktuak saltzeko arazoak izaten hasi ziren.

1929ko Crack-a: Garapena, Ondorioak eta New Deal

• Nola gertatu zen? 1929ko urriaren 24an, *Ostegun Beltza* deritzon egunean, New Yorkeko burtsan akzioen balioa jaisten hasi zen eta barra-barra saldu ziren. Hori dela eta, beren balio guztia galdu zuten, eta bai enpresek bai inbertitzaileek porrot egin zuten. Horri 1929ko *Crack-a* deritzo.
• Ondorioak: Burtsak porrot egiteak krisialdi ekonomiko larria ekarri zuen, *Depresio Handia* izenaz ezagutzen dena:
  1. Bankuek hondoa jo zuten, bezeroek beren dirua atera zutelako eta mailegu asko ordaindu ez zirelako.
  2. Eskaria murriztu egin zen eta enpresa askok itxi egin behar izan zuten.
  3. Langabezia hazi zen.
  4. Krisialdia munduan zehar hedatu zen: AEBk inportazioak murriztu zituen, eta, beraz, saltzen zizkioten herrialdeen porrota ekarri zuen. AEBko bankuak Europan inbertitutako dirua etxera ekartzen hasi ziren.
• Konponbidea: Estatu Batuetan *New Deal* ("Hitzarmen Berria") programa abiarazi zen: Estatuak parte-hartze handiagoa izango zuen ekonomian, inbertitu zuen enplegua sortzeko eta kontsumoa igotzeko.

Totalitarismoak eta Erregimen Diktatorialak

Zer ziren totalitarismoak? Zergatik sortu ziren? Zeintzuk ziren nagusienak?

• Definizioa: Herriaren gaineko botere mugagabe eta erabateko gobernuak ziren. Haietan, alderdi bakarrak arauak inposatu zizkien herritarrei eta askatasunak eta giza eskubideak ezabatu zituzten.
• Sorrera: Depresio Handiak tentsio sozial larriak eragin zituen; horrela, herrialde batzuetan langileen eta nekazarien altxamenduak izan ziren. Goi- eta erdi-mailako klaseetan beldurra zabaldu zen, iraultza komunista etorriko ote zen, Errusian bezala. Muturreko alderdiek jarraitzaile gehiago lortu zituzten eta erradikalizatu egin ziren:
  • Beheko klaseak alderdi komunistei eman zien babesa.
  • Erdi- eta goi-mailak eskuin muturreko alderdien alde egin zuten. Ideologia faxistako alderdiak sortu ziren.
• Nagusienak: Faxismoa Italian, Nazionalsozialismoa (Nazismoa) Alemanian eta Estalinismoa SESBn.

Faxismoaren Ideologia Nagusiak

• Demokraziaren eta komunismoaren aurka egotea.
• Norbanakoen askatasunak eta eskubideak ezabatu egiten ziren, Estatuaren aurrean.
• Nazionalismo amorratua eta espantsionista defendatzen zuten: Italiarentzat inperio kolonial bat sortu behar zela.
• Alderdi politiko bakarra onartzea (*Alderdi Faxista*). Hierarkizatuta. Eta liderraren (*Duce*) nagusitasuna. Ez zegoen hauteskunde askerik. Gainerako aukera politikoak jazarri egiten zituen.
• Indarra erabiltzearen aldekoak ziren: Helburua ez zen arerioa konbentzitzea, baizik eta hura ezabatzea. Edozein aurkaritza mota gogorki zapaltzen zen.
• Ekonomia Estatuaren kontrolpean jartzea. Autarkia (autosufizientzia ekonomikoa) lortzeko.
• Kanpo-politika bortitza. Bere bizi-eremua aldarrikatzen zuen, eta eragin-eremua zabaldu nahi zuen, beste herri batzuen kontura.
• Propaganda eta hezkuntza erabiltzea, iritzi publikoa kontrolpean izateko.

Faxismoa Italian: Mussoliniren Diktadura

• Faxistek, krisialdiagatik sortutako kezkaz eta klase aberatsak SESBko komunismoari zion izuaz baliatu ziren, haren ideien aldekoak lortzeko. Benito Mussolinik erakunde paramilitarra sortu zuen, *Alderdi Faxista*.
• 1922an, hauteskundeak irabazi ez bazituen ere, *Erromarako Martxa* (bera gobernura eraman zuen Estatu-kolpea) antolatu zuen eta Italiako erregeak, Viktor Emanuel II.ak, gobernua eskaini zion Mussoliniri.
• Aldaketak Italian: Mussolinik diktadura ezarri zuen Italian. *Duce* edo buruzagi goren izendatu zuen bere burua. Arerioak hil zituen; alderdi politiko guztiak debekatu zituen; gizabanakoen askatasunak ezabatu zituen; *Polizia Politikoa* eratu zuen; Zentsura ezarri zen. Kanpo-politika espantsionista izan zen, inperio bat konkistatzeko helburuarekin: Etiopia eta Albania okupatu zituen.

Nazionalsozialismoa (Nazismoa) Alemanian

• Adolf Hitlerrek *Alemaniar Langileen Alderdi Nazional Sozialista* (NSDAP) eta *Asaltoko Sekzioak* (SA) sortu zituen.
• 1923an, Adolf Hitler estatu-kolpe bat ematen saiatu zen, baina porrot egin zuen (*Municheko Putscha*).
• Depresio Handiaren eraginez, muturreko polarizazioa gertatu zen Alemanian ere eta Alderdi Nazionalsozialistak boto gehiago lortu zituen.
• Nahiz eta hauteskundeetan gehiengoa ez lortu, 1933an Hindenburg presidenteak kantziler izendatu zuen Hitler.

Nazismoaren Ezaugarri Nagusiak

Faxismoaren ezaugarrietako asko ditu, baina arrazakeria muturrekoa gehitzen zaio:

1. Alderdi bakarraren (*NSDAP* edo *Alderdi Nazionalsozialista*) nagusitasuna eta gainerako aukera politikoak jazarri egiten zituen.
2. Liderraren (*Führer*) kultua: Adolf Hitler.
3. Antiliberalak ziren. Norbanakoari eskubideak ukatzen zizkioten, Estatuaren aurrean.
4. Autarkia (autosufizientzia ekonomikoa) lortzea zen helburu ekonomikoa.
5. Indarra erabiltzearen aldekoak ziren. Horretarako erakunde paramilitarrak sortu zituzten: SA, SS...
6. Polizia politikoa (*Gestapo*) eta bortxazko lanetarako kartzelen sistema bat erabiltzen zituzten, izua eta zapalkuntza zabaltzeko.
7. Nazionalismo amorratua defendatzen zuten. Kanpo-politika bortitza praktikatzen zuten. Bere bizi-eremua aldarrikatzen zuten, eta eragin-eremua zabaldu nahi zuten, beste herri batzuen kontura. Antzinako Germaniako Erromatar Inperio Santua berreskuratzeko.
8. Xenofoboak eta muturreko arrazistak: Batez ere antisemistak. *Ariar arraza* alemanak ziren. Arraza-purutasuna defendatzen zuten. Ariar arraza goiko arraza zela pentsatzen zuten eta beste arrazak edo herriak mendean hartzeko eskubidea zutela.

Adolf Hitlerren Boterearen Finkapena (1933-1939)

Hitlerrek Alemaniako botere osoa bereganatu zuen:

• 1933an: *Reichtageko Sutea* (Alemaniako parlamentuko sutea) eragin zuen eta komunistei leporatu zien horren errua. Beraz, Weimar Errepublika demokratikoko konstituzioa bertan behera utzi zuen. *Hirugarren Reicha* aldarrikatu zuen. Alderdi guztiak debekatu zituen NSDAP izan ezik.
• 1934an: *Labana Luzeen Gauean*, bere alderdian zeuden etsaiak edo beste lider nabarmenak erail zituen.
• 1935an: *Nurenbergeko Legeak* (gizabanakoen eskubideak arraza-purutasunaren arabera definitzen zituzten) ezarri zituen.
• 1936an: Japoniarekin *Antikomintern Ituna* sinatu zuen komunismoaren aurka.
• 1938an: *Kristal Hautsien Gauean*, juduen aurkako erasoa (progroma) gertatu zen Reich osoan. Naziek juduen saltoki eta etxeei eraso zieten. Milaka pertsona, Estatuaren etsaiak zirela esanez, kontzentrazio-esparruetara bidali zituzten.
• 1938an: Austria (*Anschluss*) eta Sudeteak (Txekoslovakiako eskualde bat) beretu zituen. Urte berean, Txekoslovakia osoa inbaditu zuen.
• 1939an: Danzigeko korridorea beretzat aldarrikatu zuen. Stalinekin elkarri erasorik ez egiteko ituna sinatu zuen, Sobietar Batasunaren neutraltasuna lortuz.
• 1939an: Polonia inbaditu zuen eta Bigarren Mundu Gerra hasi zen.

Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna (SESB)

SESBko Antolaketa eta Komintern

• SESBko sorrera: 1922an jaio zen Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna.
• Antolaketa: 1924an lehen konstituzioa onartu zen. Botere legegile nagusia *Sobiet Gorena* zen. Antolaketa politiko guztia alderdi bakarraren esku zegoen (*Alderdi Komunista*), idazkari nagusiak zuzendua.
• III. Internazionala edo Komintern: 1919an, SESBen mugetatik kanpo iraultza zabaltzeko asmoz eta beste herrialdetan alderdi komunistak ezartzeko, *Komintern* edo *Internazional Komunista* izeneko erakundea sortu zen.

Estalinismoa: Diktadura Pertsonala eta Purga Handiak

• Leninen heriotza: 1924. urtean hil zen.
• Ondorengoa: Josiv Stalin.
• Aldaketak: Herrialde bakarreko sozialismoa bultzatu zuen; hots, Errusiako iraultza mundu osora zabaldu baino lehen, SESBko komunismoa indartu behar zen. Stalinek botere guztiak bere esku hartu eta diktadura pertsonal bat ezarri zuen.
• Boterea lortzeko bideak:
  1. Propagandaren bidez Stalinen irudia goratzen zen.
  2. Edozein aurkaritza isilarazteko erabiltzen zuen izua, *NKVD* (polizia politikoa) erabiliz. *Purgak* ere egin zituen. Hau da, milaka pertsona kontzentrazio-esparruetara (*Gulag*) bortxazko lanetara bidali zituen.

SESBko Ekonomia: Bost Urteko Planak

• Estatuak ekonomia planifikatzen zuen. Plan bakoitza bost urtekoa zen, eta horregatik "*Bost Urteko Planak*" izenaz ere ezagutzen dira.
• Plan horietan SESBek lortu beharreko helburu ekonomikoak eta horietarako baliabideak zehazten ziren.
• Ekonomiaren jarduera guztiak estatuaren kontrolpean geratu ziren eta jabetza pribatua ezabatu egin zen.