Oświecenie w Polsce: idee, nurty artystyczne i satyra Krasickiego (XVIII w.)

⭐ Oświecenie – wiadomości wstępne

• Epoka w historii kultury XVIII wieku (w Polsce: ok. 1740–1822).

• W centrum: rozum, nauka, edukacja, wiara w postęp.

• Krytyka przesądów, fanatyzmu, nadużyć władzy i Kościoła.

• Rozwój prasy, encyklopedii i programów edukacyjnych.

• W Polsce: reformy (KEN, Sejm Czteroletni), satyra społeczna, powieść, poematy dydaktyczne.

🎨 Nurty artystyczno‑literackie

🎭 Klasycyzm

• Wzorce antyczne: harmonia, umiar, ład, jasność.

• Gatunki: tragedia, komedia, satyra, oda, poemat heroikomiczny.

• Zasady: trzy jedności, decorum, dydaktyzm.

• Przedstawiciel w Polsce: Ignacy Krasicki.

💕 Sentymentalizm

• Nacisk na uczucia, przeżycia wewnętrzne i kontakt z naturą.

• Bohater: wrażliwy, czuły, bliski naturze.

• Gatunki: sielanka, powieść sentymentalna, elegia.

• W Polsce: Franciszek Karpiński.

🎀 Rokoko

• Styl dworski: lekki, ozdobny, zmysłowy.

• Tematy: miłość, zabawa, flirt, ulotność.

• Cechy: elegancja, dekoracyjność, pastelowość.

💡 Idea oświecenia

🔬 Empiryzm

• Poznanie oparte na doświadczeniu.

• Ludzkie idee pochodzą z obserwacji świata.

• Filozof: John Locke.

🗽 Liberalizm

• Wolność jednostki i ograniczenie władzy.

• Gospodarka: wolny rynek.

• Tolerancja i prawa obywatelskie.

• Filozofowie: John Locke, Monteskiusz (trójpodział władzy).

🧠 Filozofia oświecenia – główne kierunki

• Racjonalizm – rozum jako główne narzędzie poznania.

• Utylitaryzm – to, co pożyteczne, jest dobre.

• Deizm – Bóg stworzył świat, ale nie ingeruje w jego bieg.

• Materializm – rzeczywistość jest materialna, nie duchowa.

• Wolter, Monteskiusz, Rousseau, Diderot – główni myśliciele epoki.

🎯 Czym jest satyra?

• Gatunek literacki o ośmieszającym i krytycznym charakterze.

• Wyśmiewa wady: głupotę, pijaństwo, lenistwo, zepsucie, nadużycia.

• Cechy: ironia, karykatura, przesada (hiperbolizacja), komizm.

• Cel: poprawa społeczeństwa poprzez wskazanie patologii.

🍷 «Pijaństwo» – satyra Krasickiego

• Utwór krytykujący pijaństwo szlachty i nadużywanie alkoholu.

• Ukazuje absurdalne zachowania pijaków i upadek obyczajów.

• Ton: lekki, humorystyczny, ale z wyraźnym moralnym przesłaniem.

• Problemy poruszane w utworze: marnowanie czasu i pieniędzy oraz degeneracja obyczajów.

👑 «Do króla» – satyra Krasickiego

• Udawany list krytykujący króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

• Wszystkie zarzuty są absurdalne → Krasicki w rzeczywistości broni króla.

• Mechanizm: pokazanie głupoty przeciwników monarchy.

• Główna idea: krytyka konserwatywnej, zacofanej szlachty, która sprzeciwia się reformom.

🕰 Kontekst historyczny satyr Krasickiego

• Czasy słabej Rzeczypospolitej, wymagającej głębokich reform.

• Konflikt:

  • król i reformatorzy (oświeceni)
    vs.

  • szlachta zacofana, broniąca przywilejów.

• Przed rozbiorami (I rozbiór 1772) potrzebne były zmiany ustrojowe i ekonomiczne.

• Satyry służyły jako narzędzie naprawy społecznej.