Aprende Quechua Ancashino: Vocabulario, Conversaciones y Gramática Básica
Introducción al Quechua Ancashino
Explora las bases del idioma quechua a través de conversaciones cotidianas, vocabulario esencial, colores, tiempos verbales y oraciones de ejemplo para principiantes.
Conversación Básica y Presentación
- Allillaku/yamayllaku kaykanki? Awmi, yamayllam kaa. (¿Estás bien? Sí, estoy bien).
- Imataq shutiykiqa? Nuqapa shutiiqa Ludwingmi. (¿Cuál es tu nombre? Mi nombre es Ludwing).
- Imatan nanashunki? Uma nanaman. (¿Qué te duele? Me duele la cabeza).
- Kutiyata munaatsu. (No deseo repetir).
- Yachakuqniykitsu, chakrankunasu.
Gramática y Posesivos
Verbo KAPUY (Tener)
- Kapaman (tengo)
- Kapushunki (tienes)
- Kapun (tiene)
- Kapamantsik (tenemos)
- Kapayaaman (tenemos - plural inclusivo/exclusivo según contexto)
- Kapuyashunki (tenéis)
- Kapuyan (tienen)
Ubicación y Preguntas Frecuentes
¿Maychawta kichwata yachakuykanki? Nuqa ceidunschaw kichwa kaa.
Vocabulario Esencial en Quechua
Sabores y Gustos
- Mishki: Dulce
- Ayaq: Picante, amargo
- Puchkuq: Agrio
- Utsuq: Picante
- Anqaq: Salado
Dimensiones y Cantidades
- Hatun: Grande
- Taksha: Mediano
- Ichik: Pequeño
- Uchuk: Chico
- Atska: Mucho
- Pullan: Mitad
- Lasaq: Pesado
- Pishi: Poco
- Hinalla: Vacío
Colores en Quechua
- Yana: Negro
- Yuraq: Blanco
- Puka: Rojo
- Mullush: Multicolor
- Anqash: Azul
- Yanga anqash: Celeste
- Qallwash: Amarillo
- Qarwaq: Anaranjado
- Quyu: Verde oscuro
- Chullqa: Verde claro
- Quri niraq: Dorado
- Arwaq: Morado
- Paku: Marrón
- Suqu: Gris
- Uqi: Plomo
- Qullqi niraq: Plateado
- Yanga puka: Rosado
Tiempos Verbales
RQU (Pasado Cercano)
Ejemplo con el verbo muruy (sembrar):
- Mururquu
- Mururqunki
- Mururqun
- Mururquntsik
- Muruyarquu
- Muruyarqunki
- Muruyarqun
RQA (Pasado Lejano)
Ejemplo con el verbo wiyay (escuchar):
- Wiyarqaa
- Wiyarqanki
- Wiyarqan
- Wiyarqantsik
- Wiyayarqaa
- Wiyayarqanki
- Wiyayarqan
Futuro
Ejemplo con el verbo yanapay (ayudar):
- Yanapashaq
- Yanapanki
- Yanapanqa
- Yanapashun
- Yanapayaashaq
- Yanapayanki
- Yanapayanqa
Diálogo y Presentación Personal Completa
Imatan shutiykiqa? Nuqapa shutiiqa Ludwingmi.
Ayka watakuna kapushunki? Nuqa ishkay chunka ishkay watakuna kapaman.
Maypitaq kanki? Nuqa Chimbotepitam kaa.
Maychawtaq paaranki? 3 de octubrechaw paraa.
Pikunawan paaranki? Nuqa llapan kastaawami paraa.
Mahayuqku kanki? Nuqa chiinayuqmi kaa.
Imanawtaq shunquyki kaykan? Kushishqa shunquu kaykaa.
Pitatan allaapa kuyanki? Nuqa llapan shunquuwan kastaata chiinaatapis kuyaa.
Ima mikunata mikuyta munanki? Nuqa cevichetan mikuyta munaa.
Imatatan allaapa mantsanki? Nuqa rarata allaapa mantsaa.
Ima ashmata allaapa kuyanki? Nuqa allqukunata allaapa kuyaa.
Ima ashmata mana kuyankitsu? Nuqa mishikunata mana kuyaatsu.
Imanawtaq mama patsata taapanki? Wanunrin taapaa.
Kawanaa (Autobiografía o Resumen)
Nuqapa shutiiqa Ludwingmi, ishkay chunka ishkay kapaman, Chimbotepitam kaa, 3 de octubrechaw paraa, llapan kastaawami paraa, chiinayuqmi kaa, wamrakuna manan kapamantsu, kushishqa shunquu kaykaa, llapan shunquuwan kastaata chiinaatapis kuyaa, cevichetam mikuyta munaa, rarata mantsaa, allqukunata allaapa kuyaa, mishikunata mana kuyaatsu. Nuqa lliki shimi, lliki sinqa, yana quchqu aqtsapis kapaman. Nuqa nitaq uyu nitaq wira, ichik ñawi, hatunmipis kaa. Nuqa mikukuq, yanapakuq, pukllakuq, willakuqpis kaa. Nuqa waqakuq, upyakuq, punukuq, piñakuqpis kaa. Taytaapa shutinqa Israelmi, Mamaapa shutinqa Aliciam. Nuqa huk wawqiyuqmi kaa, shutinqa Pablom. Nuqa paniyuqmi kaa, shutinqa Kinmi.
Oraciones de Práctica y Traducción
- Nuqa kichwata kaychaw yachakuu: Yo estudio quechua aquí.
- Pay mikuna apamunqa: Ella traerá mi comida.
- Qamkuna nuqawan alli kayanki: Ustedes son buenos amigos.
- Qam allaapi yachakunki: Tú estudias mucho.
- Pay allaapi qilan: Él es demasiado ocioso.
- Nuqantsik kanan hunaqchaw qutsuntsik: Nosotros cantamos hoy en la mañana.
- Paykuna markata riqiyantsu: Ellos no conocen el pueblo.
- Kaychaw uryashaq: Aquí trabajaré.
- Paykuna uryakuqkuna kayan: Ellas son trabajadoras.
- Nuqakuna practicata ushariyaa: Nosotros ya terminamos la práctica.
- Pay ulikunata chikin: Ella odia a los mentirosos.
- Paykuna chakwasta yanapayarqun: Aquellos ayudaron a la anciana.
- Qam qallwash papata murunayki: Tú debes sembrar papa amarilla.
- Kay qamraykur llullamarqan: Ella me mintió por causa tuya.
- Kay allqu wamrata kanirqun: Este perro ha mordido al niño.
- Pay taqay chakrachaw uryan: Ella trabaja en aquella chacra.
- Allikaqmi alli mikunata mikuy: Es importante comer alimentos saludables.