As Variedades Dialectais do Galego: Unha Exploración Lingüística Detallada

As Variedades Diatópicas do Galego: Xeografía e Características Lingüísticas

As diferenciacións que se dan na lingua atendendo a un criterio espacial reciben o nome de variedades diatópicas ou dialectos. A xeografía lingüística do galego non coincide coas fronteiras administrativas da Comunidade Autónoma de Galicia. Na fronteira oriental, o galego penetra no occidente de Asturias ata o río Navia, Os Ancares e o Bierzo occidental de León, e mais na zona zamorana das Portelas, da Canda e do Padornelo. Polo sur, a fronteira lingüística coincide máis ou menos coa fronteira administrativa que separa Galicia de Portugal. O mapa dialectal do galego actual presenta unha división do dominio lingüístico en tres grandes bloques: Oriental, Central e Occidental. Para delimitar estes bloques tense en conta a concorrencia dun grupo de características que permiten individualizar un bloque fronte a outro. Os límites que presentan xeograficamente os fenómenos lingüísticos márcanse por medio das isoglosas, que son liñas imaxinarias que serven para trazar a fronteira entre unha zona onde existe un fenómeno lingüístico determinado e outra onde non.

Principais Trazos Lingüísticos das Variedades Territoriais

a) Fonética

• 1. Gheada

  Fenómeno fonético que consiste na pronuncia da consonante oclusiva velar sonora /g/ coma aspirada farínxea /h/ en calquera posición.

• 2. Seseo

  É a ausencia do fonema interdental fricativo xordo /θ/ e a súa pronuncia como /s/, alveolar, fricativo, xordo.

  • Seseo total ou explosivo: cando se produce en posición inicial de sílaba e en posición final (cosiña por cociña).
  • Seseo parcial ou implosivo: cando se produce só en posición final de sílaba (lus por luz).

• 3. A evolución das vogais nos grupos latinos -ULT-, -UCT-

  A variante maioritaria -oi- aparece ao lado de -ui- e -u- (loita, luita, luta).

• 4. Os grupos latinos QUA-, GUA-

  Redúcense na maior parte do territorio galego, aínda que nalgunhas zonas se mantén o ditongo (catro, cuatro).

b) Morfosintaxe

• 1. A evolución das terminacións latinas -ANUM, -ANAM

  Presenta dúas solucións maioritarias:

  • -án para masculino e feminino (o irmán - a irmán; verán; mañán).
  • -ao para masculino e -á para feminino (irmao - a irmá; verao, mañá).

• 2. A evolución das terminacións latinas -INUM, -INAM

  Contrapón a solución maioritaria (-iño) coa solución -ín: camiño, veciño / camín, vecín.

• 3. O plural dos nomes rematados en -l

  Exemplos: animais, animás, animales.

• 4. O plural dos nomes rematados en -n

  Exemplos: cancións, camiós, camiois.

• 5. Os demostrativos

  Presentan tres modelos:

  • Este, esta, esto: É o de maior extensión xeográfica.
  • Iste, esta, esto: O masculino aparece caracterizado coa vogal radical i-.
  • Este, esta, isto: Aquí é o neutro o que aparece hipercaracterizado.

• 6. Pronome suxeito de 2ª persoa singular

  Variantes: Ti/tu.

• 7. Pronome suxeito de 3ª persoa singular

  Variantes: el/il.

• 8. Os pronomes átonos te/che

  Na maior parte do territorio distínguense pola súa función: te (CD) e che (CI). Non obstante, hai zonas onde hai teísmo (uso de te para CD e CI) e zonas onde hai cheísmo (uso de che para CD e CI).

• 9. No sintagma verbal

  • As formas de 1ª persoa do pretérito dos verbos da 1ª conxugación presentan as seguintes variantes: cantei, canteín, cantén e cantín.
  • As formas de 2ª e 3ª persoa do singular do Pretérito dos verbos da 2ª conxugación tamén presentan variantes: (colliches, colleu / colleches, collín).
  • O morfema de número e persoa nas 2ª persoas do plural do pretérito tamén ten as seguintes variantes: cantastes - cantáchedes, cantástedes.

c) Léxico

As diferentes áreas xeográficas tamén poden presentar variantes para un único significado:

• raposo / golpe
• arume / candea
• faísca / penica
• ver / mirar
• cheirar / ulir

Bloques e Áreas Dialectais do Galego

O mapa dialectal do galego actual confórmase en tres grandes bloques:

• Occidental: abrangue o occidente da Coruña e Pontevedra.
• Central: corresponde a boa parte das provincias de Lugo e Ourense, así como a franxa interior das de Pontevedra e A Coruña.
• Oriental: inclúe o leste das provincias de Lugo e Ourense e mais as zonas galegofalantes de Asturias, León e Zamora.

A nivel xeral, debemos precisar que os bloques occidental e oriental son os que presentan unha serie de fenómenos lingüísticos peculiares, innovadores no primeiro caso, conservadores no segundo, fronte ao central, que non presenta tantos fenómenos característicos e que, ademais, apróximase ao que consideramos galego común. A isoglosa que delimita os tres bloques é a correspondente á formación do plural dos nomes rematados en -n: pantalóns / pantalós / pantalois.