A Ditadura de Primo de Rivera e a Segunda República Española: Historia e Reformas

A Ditadura de Primo de Rivera (1923-1930)

O golpe de Estado do 13 de setembro de 1923 tivo múltiples causas. En primeiro lugar, o descontento do exército pola guerra de Marrocos, especialmente tras o desastre de Annual e a investigación do Expediente Picasso. Tamén influíu o auxe dos nacionalismos periféricos, sobre todo en Cataluña, así como a crecente conflitividade social con folgas, violencia anarquista e pistoleirismo.

A isto sumábase a crise do sistema político da Restauración, marcado pola corrupción, a ineficacia dos partidos dinásticos e o medo das elites ao avance do movemento obreiro. Moitos sectores vían necesaria a aparición dun “home forte” que puxese orde.

O golpe foi rápido e contou con pouca oposición. Miguel Primo de Rivera presentouse como un rexenerador disposto a acabar coa corrupción, o caciquismo, o desorde social e o separatismo. O rei Alfonso XIII aceptou o golpe e nomeouno xefe de goberno, iniciándose unha ditadura autoritaria, de carácter militar, conservador e con influencias do fascismo italiano.

Etapas da Ditadura

O Directorio Militar (1923-1925)

Esta primeira etapa estivo formada exclusivamente por militares. Durante este período:

• Suspendeuse a Constitución de 1876.
• Disolvéronse as Cortes e prohibíronse os partidos políticos.
• Implantouse unha forte censura.
• O ditador concentrou todos os poderes.

O seu principal obxectivo foi restablecer a orde pública, prohibindo folgas e reprimindo duramente a anarquistas e comunistas. Tamén combateu os nacionalismos, prohibindo símbolos e linguas distintas do castelán na vida pública. Un dos maiores éxitos desta etapa foi o final da guerra de Marrocos co desembarco de Alhucemas en 1925, que derrotou ás forzas de Abd el-Krim.

O Directorio Civil (1925-1930)

Nesta segunda etapa, o réxime intentou institucionalizarse. Creouse a Unión Patriótica como partido único e unha Asemblea Nacional Consultiva sen poder lexislativo real. Tamén se estableceu un sistema corporativo para regular as relacións laborais mediante comités paritarios, nos que colaboraron sindicatos como a UGT.

Economía e Ocaso do Réxime

No ámbito económico, a ditadura aplicou unha política intervencionista e proteccionista. O Estado impulsou grandes obras públicas (estradas, ferrocarrís, encoros) e creou monopolios como Telefónica, CAMPSA ou Iberia. Isto favoreceu o crecemento industrial a curto prazo, pero provocou un forte endebedamento.

A partir de 1927 aumentou a oposición. Republicanos, nacionalistas, anarquistas e socialistas comezaron a opoñerse á ditadura. A crise económica tras o crack de 1929 agravou a situación. Finalmente, ao perder o apoio do rei e do exército, Primo de Rivera dimitiu en xaneiro de 1930 e marchou ao exilio.

A Segunda República Española (1931-1939)

A Segunda República española foi un réxime democrático que existiu entre o 14 de abril de 1931 e o 1 de abril de 1939. A súa instauración estivo relacionada cos resultados das eleccións municipais do 12 de abril de 1931, nas que as candidaturas republicanas triunfaron nas cidades. Ante a falta de apoio, Alfonso XIII abandonou o país, facilitando a formación dun goberno provisional presidido por Niceto Alcalá Zamora.

Sociedade e Forzas Políticas

A sociedade española estaba profundamente dividida entre as clases populares, que apoiaban reformas sociais, e as clases dominantes (terratenentes e burguesía), que se opoñían a elas. No plano político, existían catro grandes grupos:

• Republicanos: Divididos entre dereita, centro e esquerda (Alcalá Zamora, Lerroux, Manuel Azaña).
• Forzas de esquerdas: Socialistas, comunistas e anarquistas.
• Dereitas: Defendían a orde tradicional e a Igrexa (destacando a CEDA).
• Autoritarios: Fascistas e monárquicos que rexeitaban o sistema democrático.

A Constitución de 1931

Aprobada o 9 de decembro, esta constitución establecía unha República democrática e laica. Entre as súas características destacan:

• Definición de España como un “Estado integral” compatible coa autonomía das rexións.
• Sistema unicameral coas Cortes como centro do poder.
• Sufraxio universal, incluíndo por primeira vez o voto feminino.
• Separación entre Igrexa e Estado e promoción dun ensino laico.

As Grandes Reformas do Bienio de Esquerda

Reforma Militar e Agraria

A reforma do exército, impulsada por Azaña, buscaba reducir o número de oficiais e garantir a fidelidade ao réxime. Pola súa banda, a reforma agraria pretendía corrixir a desigual distribución da terra mediante a Lei de Bases da Reforma Agraria de 1932 e a creación do Instituto de Reforma Agraria (IRA), aínda que a súa aplicación foi lenta e complexa.

Reformas Sociais, Educativas e Territoriais

• Relixión: Estableceuse a liberdade de culto, o matrimonio civil e o divorcio.
• Educación: Creáronse miles de escolas públicas e impulsáronse as Misións Pedagóxicas e o teatro La Barraca.
• Territorio: Cataluña aprobou o seu Estatuto de Autonomía en 1932, mentres que en Galicia e o País Vasco os procesos foron máis lentos.
• Laboral: Reguláronse os contratos e creáronse xurados mixtos para resolver conflitos.

O período estivo marcado por unha forte oposición. Producíronse conflitos sociais e episodios violentos, como os sucesos de Casas Viejas. A inestabilidade política levou á caída do goberno de Azaña en 1933, dando paso ao Bienio Conservador.