A Emerxencia dos Nacionalismos Periféricos en España: Orixes e Ideoloxía (Séculos XIX e XX)

Nacionalismo Catalán

Orixe e Desenvolvemento Histórico

Durante o século XIX, século do nacionalismo en toda Europa, o sentimento nacionalista aumentou entre unha burguesía que estaba a protagonizar a Revolución Industrial.

Na década de 1830, en pleno período romántico, iníciase a Renaixença, un movemento intelectual, literario e apolítico, baseado na recuperación da lingua catalá.

Fitos Políticos Clave

• 1882: Valentí Almirall, ex-republicano federal, creou o Centre Català, organización política que reivindicaba a autonomía e denunciaba o caciquismo da España da Restauración.
• 1886: Almirall publica Lo catalanisme, primeira obra na que se expoñían de xeito coherente e extenso os principais postulados do rexionalismo catalán. Décadas despois, Almirall será recoñecido como o fundador do catalanismo político.
• 1891: Enric Prat da Riba, quen chegaría a ser un dos principais ideólogos do nacionalismo catalán, fundou Unió Catalanista, de ideoloxía conservadora e católica.
• 1892: Esta organización aproba as denominadas Bases de Manresa, programa no que se reclama explicitamente o autogoberno e unha división de competencias entre o Estado español e a autonomía catalá.
• 1901: Naceu a Lliga Rexionalista con Francesc Cambó como principal dirixente e Prat da Riba como ideólogo. Era un partido conservador, católico e burgués con dous obxectivos principais:
  1. A autonomía política para Cataluña dentro de España.
  2. A defensa dos intereses económicos dos industriais cataláns.

Fronte a esta orientación ideolóxica cada vez máis conservadora da Lliga, nas primeiras décadas do século XX tamén se desenvolveron outras correntes catalanistas democráticas e de esquerda, que acabarán formando o principal partido catalanista dos anos 30 do século XX: Esquerra Republicana de Cataluña.

Ideoloxía

• Preocupación ante todo económica.
• Defensa da orde social vixente.
• Dúas estratexias: autonomía e penetración no Estado central.

Bases Sociais

Burguesía.

Nacionalismo Vasco

Orixe e Contexto Histórico

A pesar de ter sido respectados polos Borbóns ao longo do século XVIII (consecuencia do seu apoio na Guerra de Sucesión), a defensa dos foros vascos quedara ligada á causa carlista durante o século XIX. As sucesivas derrotas dos absolutistas levaron á súa abolición nun complicado proceso que supuxo a súa liquidación definitiva.

A imposición do centralismo liberal ao longo de todo o século, sumada ás impactantes consecuencias dunha industrialización acelerada sobre a sociedade e a economía vascas, xerou un contexto de grandes cambios que eran vistos coma unha ameaza para a sociedade tradicional.

Neste contexto xorde o Partido Nacionalista Vasco (PNV), Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ), principal referente do vasquismo nestes anos, fundado por Sabino Arana Goiri en 1895. Arana, nacido no seo dunha familia carlista e ultracatólica, formulou os fundamentos ideolóxicos do primeiro nacionalismo vasco.

Ideoloxía

1. Independencia de Euskadi e creación dun estado vasco independente no que se incluirían sete territorios: catro españois (Biscaia, Guipúscoa, Álava, Navarra) e tres franceses (Lapurdi, Benafarroa e Zuberoa): Zazpiak bat.
2. Exaltación da etnia vasca e procura do mantemento da pureza racial.
3. Integrismo relixioso católico.
4. Promoción do idioma e das tradicións culturais vascas.
5. Conservadurismo ideolóxico, tanto no terreo social como no político.

Bases Sociais

A influencia social e xeográfica do nacionalismo vasco foi desigual:

• Estendeuse sobre todo entre a pequena e media burguesía, no clero e no mundo rural, especialmente en Biscaia e Guipúscoa.
• A gran burguesía industrial e financeira distanciouse do nacionalismo.
• O proletariado, procedente na súa maior parte doutras rexións españolas, abrazou maioritariamente o socialismo.
• A súa influencia en Álava e Navarra foi moito menor.

Nacionalismo Galego (Galeguismo)

Orixes e Evolución

As orixes do galeguismo sitúanse habitualmente no Provincialismo dos anos 1840-1846. Comezou nesta época a elaboración do concepto político de Galicia como entidade diferenciada; sen embargo, os provincialistas non cuestionaban que Galicia formase parte da nación española nin a consideraban unha unidade étnica distinta.

Na segunda metade do século XIX desenvolveuse o Rexurdimento, un movemento de recuperación da lingua e da historia propias de Galicia. Nesta época, o provincialismo evolucionou, da man de Murguía, cara posicións máis claramente nacionalistas, asumindo as concepcións histórico-organicistas.

As Irmandades da Fala e a Definición Política

• 1916: Os irmáns Villar Ponte fundaron na Coruña a primeira Irmandade dos Amigos da Fala, seguida axiña da constitución de grupos similares noutras localidades.
• As Irmandades da Fala non chegaron a constituír un partido político. A súa acción centrábase no labor de propaganda (a publicación A Nosa Terra).
• 1918: Convocaron unha xuntanza en Lugo da que saíu, xa formalizado, un programa político estritamente nacionalista e democrático para Galicia, sen influencias rexionalistas (os asistentes autodefínense como nacionalistas).

Así pois, o nacionalismo galego fica formalmente definido nesta Asemblea Nacionalista de Lugo en 1918.

Tanto o grupo Nós, fundado en 1920, como o Seminario de Estudos Galegos (1923), contribuíron activamente á difusión do galeguismo e realizaron un intenso labor intelectual de estudo, creación e divulgación da realidade galega. (Referencia clave: Vicente Risco, Teoría do Nacionalismo Galego, 1920).

Ideoloxía

• Autonomía integral para Galicia.
• Autonomía municipal.
• Cooficialidade dos idiomas galego e castelán.
• Federación da Iberia.
• Dentro desta federación, igualdade de relacións con Portugal.

Bases Sociais

Básicamente profesións liberais e profesores.