Evolución política de España (1874-1936): Da monarquía á república

A Restauración Borbónica (1874-1885)

A Restauración Borbónica comezou en 1874 co regreso da monarquía en España con Afonso XII, tras o fracaso do Sexenio Democrático. O sistema foi organizado por Antonio Cánovas del Castillo, que buscaba estabilidade política e acabar coa inestabilidade mediante unha monarquía forte e un sistema controlado.

Estableceuse o chamado sistema canovista, baseado na Constitución de 1876, na monarquía constitucional e no bipartidismo. Os dous partidos principais eran o Partido Conservador, de Cánovas, e o Partido Liberal, de Sagasta. Ambos se alternaban no poder mediante a quenda pacífica, un sistema no que o rei nomeaba o goberno e despois se facían eleccións manipuladas para asegurar o resultado.

A Constitución de 1876 e o Funcionamento do Sistema

A Constitución de 1876 era de carácter conservador. Daba moito poder ao rei, que podía nomear e destituír gobernos, disolver as Cortes e controlar o exército. As Cortes eran bicamerais (Congreso e Senado) e recoñecían dereitos e liberdades, pero con límites. Ademais, o catolicismo foi declarado relixión oficial.

Durante o reinado de Afonso XII conseguiuse certa estabilidade, coa fin da Terceira Guerra Carlista en 1876 e a Paz de Zanjón en Cuba en 1878. Tamén se reforzou un Estado centralizado, reducindo a autonomía dos territorios e controlando os concellos desde o Goberno central.

A Rexencia de María Cristina e o Desastre do 98

Tras a morte de Afonso XII en 1885 comezou a rexencia de María Cristina de Habsburgo. Para manter a estabilidade firmouse o Pacto do Pardo entre conservadores e liberais, que garantiu a continuidade da quenda pacífica. Nesta etapa, o goberno liberal de Sagasta impulsou reformas como o sufraxio universal masculino (1890), a Lei de Asociacións e outras melloras legais.

Porén, o sistema estaba moi controlado pola oligarquía. O caciquismo era clave: os caciques locais manipulaban o voto mediante presións, favores ou ameazas. As eleccións estaban falseadas con prácticas como o pucheirazo ou a compra de votos, o que impedía unha democracia real.

Conflitos Sociais e o Rexeneracionismo

A pesar da aparente estabilidade, aumentaron os conflitos sociais. Xurdiron movementos obreiros, especialmente anarquistas, con folgas e atentados. Tamén creceron os nacionalismos en Cataluña, País Vasco e Galicia como reacción ao centralismo.

A crise máis grave chegou coa Guerra de Cuba e Filipinas. En 1895 iniciouse unha nova guerra independentista en Cuba, á que se sumou a intervención dos Estados Unidos en 1898 tras o afundimento do Maine. España foi derrotada e perdeu Cuba, Porto Rico, Filipinas e Guam no Tratado de París de 1898. Este feito, coñecido como o Desastre do 98, provocou unha profunda crise política e moral.

Como resposta xurdiu o rexeneracionismo, que criticaba a corrupción, o atraso e o caciquismo do sistema. O seu principal representante foi Joaquín Costa, que propoñía modernizar España mediante reformas educativas e económicas, resumidas na idea de “Escola e despensa”.

Para investigar as responsabilidades elaborouse o Expediente Picasso, que implicaba ao rei Afonso XIII. Antes de que se coñecesen as conclusións, Miguel Primo de Rivera deu un golpe de Estado en 1923 co apoio do rei, poñendo fin ao sistema da Restauración e iniciando unha ditadura militar.

A Crise da Restauración e a Quebra do Sistema (1898-1923)

A finais do século XIX o sistema da Restauración entrou en crise debido ao aumento da oposición de grupos sociais e políticos que non se sentían representados polo sistema da quenda pacífica entre conservadores e liberais. O desenvolvemento da industrialización e das cidades favoreceu o crecemento do movemento obreiro, do republicanismo e dos nacionalismos periféricos, que actuaban contra o réxime oligárquico da Restauración.

A crise agravouse coa morte dos principais líderes dos partidos dinásticos. Cánovas foi asasinado por un anarquista en 1897 e Sagasta morreu en 1903, provocando a división interna dos partidos e a debilidade do sistema político. Ademais, o Desastre do 98 causou un forte impacto na sociedade española. Os intelectuais criticaron a decadencia do país e os militares responsabilizaron aos políticos da derrota, iniciando unha actitude máis intervencionista.

Intentos de Reforma e Conflitos Graves

Durante o reinado de Afonso XIII intentouse reformar o sistema mediante o rexeneracionismo. Destacaron os gobernos de Antonio Maura e José Canalejas, que trataron de modernizar a política e reducir o caciquismo, pero as reformas resultaron insuficientes.

Entre os primeiros conflitos importantes destacou o ataque de militares á revista satírica catalá Cu-Cut! en 1905, que levou á aprobación da Lei de Xurisdicións e mostrou a crecente influencia do exército na política. Outro episodio fundamental foi a Semana Tráxica de Barcelona en 1909. A mobilización de reservistas para a guerra de Marrocos provocou unha revolta popular de carácter antimilitarista e anticlerical. A represión do Goberno de Maura foi moi dura e aumentou a oposición ao sistema. Ademais, en 1910 fundouse a CNT, sindicato anarquista.

España participaba en Marrocos desde a Conferencia de Alxeciras de 1906. O conflito marroquí converteuse nunha guerra longa e impopular que xerou un forte malestar social. A situación empeorou coa Primeira Guerra Mundial; España mantívose neutral e aumentaron as exportacións, pero tamén subiron moito os prezos, empeorando as condicións de vida das clases populares.

A Tripla Crise de 1917

En 1917 produciuse a gran crise da Restauración con tres frontes:

• Crise militar: Os militares crearon as Xuntas de Defensa para protestar polos baixos salarios e polo sistema de ascensos.
• Crise política: Reuniuse en Barcelona a Asemblea de Parlamentarios, impulsada por Francesc Cambó, para pedir unha reforma constitucional.
• Crise social: A UXT e a CNT convocaron unha folga xeral revolucionaria para acabar co sistema.

A partir de 1917 o sistema quedou moi debilitado. Entre 1918 e 1921 desenvolveuse o chamado “trienio bolxevique”. A crise definitiva chegou coa guerra de Marrocos e o Desastre de Annual (1921), onde morreron máis de dez mil soldados.

A Ditadura de Miguel Primo de Rivera (1923-1930)

O golpe de Estado do 13 de setembro de 1923 puxo fin ao sistema da Restauración. Primo de Rivera afirmaba que quería rexenerar o país, acabar coa corrupción e defender a unidade de España. O rei Afonso XIII apoiou o golpe e nomeouno xefe de Goberno.

Etapas da Ditadura

1. O Directorio Militar (1923-1925)

Primo de Rivera gobernou só con militares. Suspendeu a Constitución de 1876, disolveu as Cortes e prohibiu os partidos políticos e sindicatos. O maior éxito desta etapa foi a pacificación de Marrocos co desembarco de Alhucemas en 1925.

2. O Directorio Civil (1925-1930)

Intentou consolidar o réxime creando a Unión Patriótica (partido único) e a Asemblea Nacional Consultiva. No ámbito económico, aplicou unha política intervencionista impulsando obras públicas e creando monopolios como Telefónica.

A crise económica de 1929 e o aumento da oposición (nacionalistas, intelectuais, republicanos) levaron á súa dimisión en xaneiro de 1930. Tras o fracaso da “ditablanda” de Berenguer, o almirante Aznar convocou eleccións municipais para abril de 1931.

O Establecemento da II República e a Constitución de 1931

As eleccións do 12 de abril de 1931 convertéronse nun plebiscito. A vitoria republicana nas cidades provocou que o rei Afonso XIII abandonase España e o 14 de abril de 1931 proclamouse a II República.

Formouse un Goberno provisional presidido por Alcalá Zamora. Nas eleccións de xuño de 1931 venceu a coalición republicano-socialista, encargada de elaborar a nova Constitución de 1931, de carácter democrático e progresista.

Características da Constitución de 1931

• Soberanía popular e forma de goberno republicana.
• Cortes unicamerais e clara división de poderes.
• Sufraxio universal desde os 23 anos, incluíndo por primeira vez o voto feminino (defendido por Clara Campoamor).
• Estado laico, separando Igrexa e Estado.
• Posibilidade de autonomía para as rexións.

As Principais Reformas da II República

Durante o Bienio Reformista (1931-1933), impulsáronse cambios profundos para modernizar o país:

• Reforma Agraria: A Lei de 1932 permitía expropiar terras mal explotadas para redistribuílas entre campesiños.
• Reforma Relixiosa: Estableceuse a separación Igrexa-Estado, o divorcio e limitouse o ensino ás ordes relixiosas.
• Reforma Militar: Buscou garantir a lealdade do exército á República mediante retiros voluntarios.
• Reforma Territorial: Iniciouse o proceso autonómico, sendo Cataluña a primeira en conseguir o seu estatuto.
• Reforma Educativa: Impulsouse un ensino público, obrigatorio, gratuíto e laico, coas Misións Pedagóxicas.
• Reforma Laboral: Melloráronse as condicións dos traballadores (xornada, salarios, dereito á folga) baixo a dirección de Largo Caballero.

A aplicación destas reformas xerou unha forte oposición da Igrexa, o exército e os grandes propietarios. Durante o Bienio de Dereitas (1933-1935), moitas foron freadas, o que aumentou a tensión social ata a vitoria da Fronte Popular en 1936, cuxo programa foi interrompido polo golpe de Estado de xullo de 1936 e o inicio da Guerra Civil.