Funcións urbanas, sistema urbano e problemas das cidades en Españ: Guía

As funcións das cidades

As funcións das cidades son as actividades principais que se realizan nelas e que condicionan a súa relación co territorio. É dicir, son os empregos dominantes que definen a función xeral da cidade. Distinguimos cidades primarias, ligadas ao sector primario; secundarias, relacionadas coa industria; e terciarias, nas que predominan os servizos. Canto maior é unha cidade, máis funcións ten e máis complexas son. Ás veces, unha función específica pode estar na súa orixe ou marcar a súa especialización actual.

Principais funcións urbanas

• Función residencial: implica a presenza de equipamentos e infraestruturas para garantir o benestar da poboación. Esténdese por toda a cidade, aínda que é menor no centro e nas zonas industriais.
• Función comercial: inclúe as actividades de intercambio de produtos e servizos, presente en todas as cidades.
• Función industrial: tivo gran importancia no desenvolvemento urbano e destaca pola presenza de polígonos industriais.
• Función política e administrativa: relacionada coa xestión e organización do territorio.
• Función cultural, lúdica e turística: inclúe cidades con función relixiosa, educativa ou turística, segundo a súa especialización.

Os eixes urbanos

O sistema urbano español está formado por un conxunto de cidades relacionadas entre si que se organizan segundo o seu tamaño, funcións e área de influencia. As cidades máis grandes concentran máis funcións e exercen maior influencia sobre o territorio. Distínguense varios niveis:

1. Metrópoles nacionais: con funcións moi diversificadas e influencia en todo o país.
2. Metrópoles rexionais: con servizos especializados e unha ampla área de influencia.
3. Metrópoles subrexionais: con funcións tamén variadas pero cun alcance menor.
4. Cidades medias: desempeñan función comercial e de servizos a nivel provincial e poden presentar certa especialización.
5. Capitais comarcais: ofrecen servizos básicos e organizan un territorio máis reducido.

O sistema urbano distribúese de forma irregular, con fortes contrastes entre o centro e a periferia. Predomina un modelo semianular, cunha periferia máis urbanizada arredor dun interior menos desenvolvido. Isto explícase sobre todo por razóns económicas, xa que as zonas litorais concentran máis actividades. Madrid actúa como núcleo central, destacando pola súa función como capital e polo seu carácter multifuncional, ademais de estar conectada co resto das cidades e co sistema europeo.

Organización en eixes

• Eixe atlántico galego: estrutura policéntrica con varias cidades ao longo da costa e conexión co interior.
• Eixe cantábrico: descontinuo e con menor dinamismo en algunhas zonas, afectado pola reconversión industrial.
• Eixe mediterráneo: o máis dinámico e importante, con gran concentración urbana e economía ao longo do litoral.
• Eixe do val do Ebro: corredor que conecta o Cantábrico co Mediterráneo, con crecemento recente.
• Eixe andaluz: complexo, con dous subeixes (litoral, máis dinámico, e interior, máis activo).
• Arquipélagos: sistema condicionado pola insularidade, con predominio do turismo e relación coa península.
• Ceuta e Melilla: cidades conectadas principalmente co sur peninsular.

Os problemas urbanos

Para que as cidades sexan sostibles, o uso dos recursos debe realizarse sen degradalos. Non obstante, nas cidades existen distintos tipos de problemas.

Problemas ambientais

Inclúen a contaminación atmosférica, que provoca fenómenos como a illa de calor, así como a contaminación acústica e luminosa. Tamén destacan as dificultades na xestión dos residuos e a artificialización do solo, que reduce os espazos verdes.

Problemas derivados da aglomeración e da difusión urbana

Están relacionados co crecemento das cidades, como a densificación construtiva, que diminúe as zonas verdes, e a segregación espacial causada pola separación de usos do solo. Ademais, existen carencias de equipamentos e infraestruturas, xunto con problemas de mobilidade.

Problemas demográficos e sociais

Destaca a concentración de poboación envellecida ou marxinal nos cascos históricos, a existencia de bolsas de pobreza con infravivenda e a segregación social entre barrios.

Problemas económicos

Refírense á excesiva terciarización das actividades urbanas, especialmente nos centros, e á necesidade de dinamizar a actividade económica en determinados barrios.

O sector primario

O sector primario inclúe a agricultura, a gandaría, a pesca e a silvicultura. En España é moi diverso polas condicións naturais e sufriu unha forte transformación desde os anos 70, coa emigración do rural ás cidades, a modernización das explotacións e cambios na demanda. Aínda así, presenta problemas como o envellecemento da poboación, o pequeno tamaño das explotacións e as dificultades de comercialización.

Na actualidade ten pouco peso na economía (PIB e emprego), aínda que con claras diferenzas rexionais: é máis importante en comunidades como Extremadura, Murcia ou Andalucía, e menor en Madrid, Cataluña ou o País Vasco. Dentro do sector destaca a gandaría porcina e a importancia da pesca nun país marítimo, aínda que esta última está afectada pola sobreexplotación.

O espazo rural, non urbanizado, é heteroxéneo e dinámico. Pasou de ser principalmente agrario a multifuncional desde os anos 90, combinando actividades agrarias con industriais, de servizos e residenciais. A pesar da súa menor importancia económica, o sector primario segue sendo estratéxico porque garante a autonomía alimentaria, fornece materias primas á industria, mantén poboación no rural, conserva o patrimonio cultural e axuda a protexer o medio ambiente.

Os condicionantes do espazo agrario en España

Os condicionantes poden ser físicos e humanos.

Condicionantes físicos

• Relevo elevado e con pendentes, que dificulta a mecanización.
• Clima con temperaturas extremas e precipitacións irregulares.
• Escaseza de auga para o regadío.
• Degradación da vexetación e solos pouco fértiles e facilmente erosionables.

Aínda así, o avance tecnolóxico foi reducindo a súa influencia.

Condicionantes humanos

Inclúen a estrutura agraria e a política agraria. A poboación agraria diminuíu debido á mecanización e á baixa rendibilidade, e presenta un claro envellecemento. As explotacións tamén cambiaron: reduciuse o seu número, aumentou o tamaño medio e existen diferenzas rexionais importantes. Predomina a propiedade directa, aínda que tamén hai arrendamento e parcería.

Os aproveitamentos agrarios poden ser agrícolas, gandeiros e forestais, cunha tendencia actual á especialización. Os sistemas agrarios poden ser extensivos ou intensivos, avanzando cara a unha maior intensificación. As técnicas modernizáronse co uso de maquinaria, fertilizantes e melloras xenéticas.

Distínguense 3 tipos de estruturas agrarias: a tradicional, a produtivista e a postprodutivista.

A Política Agraria Común (PAC)

A política agraria en España está marcada pola PAC da UE. Inicialmente buscaba aumentar a produción e garantir prezos, pero provocou excedentes e impactos ambientais. Desde os anos 90 orientouse cara a un modelo máis sostible, apoiando a modernización, a redución de excedentes, a protección ambiental e o desenvolvemento rural.

Na actualidade, a PAC pretende garantir alimentos seguros e de calidade, fomentar unha agricultura sostible, mellorar a competitividade, asegurar rendas xustas aos agricultores e evitar o despoboamento rural. Para iso conta con 2 fondos principais: o FEAGA, que financia axudas directas aos agricultores, e o FEADER, centrado no desenvolvemento rural.

As actividades agrarias

As actividades agrarias inclúen agricultura, gandaría e explotación forestal.

Agricultura

A agricultura en España pasou da tradición á modernidade: está mecanizada e orientada ao mercado, aumentando a produción mediante regadío, fertilizantes e novas técnicas, aínda que tamén xera impactos ambientais. Os cultivos son moi variados: destacan os leñosos (oliveira, vide, froiteiras) e os herbáceos (cereais, hortalizas, cultivos industriais).

Gandaría

A gandaría evolucionou cara a modelos máis intensivos e especializados, con maior produción e uso de tecnoloxía, destacando o porcino, bovino, ovino e avícola.

Actividade forestal

A actividade forestal é importante polos recursos como a madeira e a cortiza, e tamén polo seu papel ambiental e no desenvolvemento rural.

Problemas dos espazos rurais

• Demográficos e sociais: perda de poboación, envellecemento e masculinización polo éxodo rural e baixo crecemento natural.
• Económicos: ingresos agrarios insuficientes; necesidade de reducir custos, modernizar explotacións, investir en I+D+i e diversificar a economía.
• Ambientais: uso pouco eficiente dos recursos e prácticas agrarias inadecuadas, que deben mellorarse con boas prácticas e produción ecolóxica.