Glosario de Conceptos Históricos de España: Idade Media e Moderna

Conceptos Fundamentais da Historia Medieval e Moderna

A continuación recóllese unha compilación de definicións de termos xurídicos, políticos, económicos e sociais clave da Idade Media e da Idade Moderna en España e Galicia:

Institucións e Sociedade do Antigo Réxime

• Morgado: Institución destinada a perpetuar o poder territorial dos señores, pola cal só herdaba o primoxénito varón, quen tiña a obriga de transmitirllo de forma íntegra ao seu herdeiro. Deste xeito, vinculábanse o título nobiliario e a propiedade territorial de maneira indivisible.
• Terzos: Unidade militar de infantaría composta por soldados profesionais que gardaban lealdade absoluta ao rei. Tiveron un papel decisivo no mantemento da hexemonía da monarquía dos Austrias durante os séculos XVI e XVII, loitando mediante a combinación táctica de armas brancas (picas) e armas de fogo (arcabuces e mosquetes).
• Mourisco: Musulmán obrigado a converterse ao cristianismo trala conquista cristiá. A conversión forzosa produciuse en Castela, Aragón e Valencia ao longo do século XVI. Aínda que continuaron mantendo os seus costumes, lingua e vestimenta, foron finalmente expulsados no século XVII (1609-1614).
• Ordes militares: Institucións de carácter militar e relixioso que xurdiron na Idade Media como confrarías ou sociedades conformadas por cabaleiros sometidos a votos canónicos. O seu propósito orixinal era defender a relixión cristiá, combater os musulmáns e auxiliar os peregrinos e cruzados.

Política e Goberno da Monarquía Hispánica

• Valido: Figura equivalente a un secretario ou primeiro ministro de máxima confianza no cal o monarca delegaba a dirección e o exercicio do goberno do reino. En España xeneralizouse durante o século XVII cos Austrias menores, período no que os monarcas abandonaron progresivamente as tarefas directas de goberno.
• Arbitrista: Persoa que propuña arbitrios (medidas, plans ou expedientes de orde financeira e política á Facenda Real). O termo aplícase a quen elaboraba propostas para remediar os graves problemas económicos e fiscais da monarquía hispánica nos séculos XVI e XVII.
• Coroa: Institución político-administrativa na cal se agrupaban as diferentes formacións e entidades territoriais que a constituían (reinos, condados, señoríos), formando unha unidade indivisible de carácter hereditario gobernada por un rei ou raíña.
• Privilexios forais: Privilexios e dereitos outorgados por reis e señores feudais a determinadas vilas ou cidades para incentivar e facilitar o seu repoboamento. Tamén recibían este nome o conxunto de liberdades e privilexios político-xurídicos recoñecidos polos monarcas aos distintos reinos que integraban a monarquía.

O Século XVIII e a Ilustración

• Regalismo: Doutrina político-xurídica que defendía a primacía e superioridade do monarca sobre a Igrexa nos asuntos temporais. Procuraba crear unha Igrexa nacional subordinada ao poder real, influír no nomeamento de bispos, prover altos cargos eclesiásticos e autorizar previamente a divulgación e publicación das bulas e escritos papais (pase rexio).
• Ilustración: Movemento cultural e ideolóxico característico da Europa do século XVIII. Defendía a primacía da razón humana, o coñecemento das leis da natureza e a necesidade de realizar reformas co obxectivo de incrementar o benestar material do país, modernizar a sociedade e alcanzar a felicidade colectiva e individual, respectando a propiedade privada.
• Reformismo ilustrado: Conxunto de proxectos, medidas e reformas executadas por monarcas absolutos europeos durante o século XVIII (o denominado despotismo ilustrado). Afectaron a todos os ámbitos (político, administrativo, económico, social e cultural) e foron inspiradas polo espírito e os ideais da Ilustración para modernizar o Estado sen alterar a orde estamental.

Réxime Agrario e Propiedade da Terra

• Bens de mans mortas: Conxunto de bens inmobles pertencentes a institucións relixiosas de maneira perpetua debido a cesións, doazóns ou herdanzas realizadas polos fieis para sufragar misas e favorecer a salvación da súa alma. Non podían ser vendidos, divididos nin alleados (amortización). Estas propiedades foron posteriormente obxecto dos procesos de desamortización liderados pola burguesía liberal no século XIX.
• Remensa: Denominación recibida polos campesiños cataláns suxeitos á servidume e ao pago de dereitos señoriais que non podían abandonar libremente a terra sen antes pagar aos seus señores unha elevada compensación económica ou rescate, denominada redención ou remensa.
• Foro: Contrato agrario de moi longa duración (frecuentemente fixado pola vida de tres reis ou varias xeracións), mediante o cal unha persoa ou institución propietaria cedía a outra o uso e goce dun terreo a cambio de cumprir certas obrigas (cultivala, coidala, aboar unha renda periódica en especie ou en cartos e notificar calquera cambio). Establecíase deste xeito unha dobre relación xurídica entre quen mantiña a titularidade ou señorío (dominio directo) e o concesionario campesiño que explotaba a terra (dominio útil). Foi unha fórmula moi complexa e estendida en Galicia, onde ademais adoitaban darse fenómenos de aforamento e subaforamento sucesivos.