Historia, Evolución y Situación Sociolingüística de la Lengua Gallega en el Siglo XX

Galicia no Primeiro Terzo do Século XX (Contexto histórico-cultural, situación sociolingüística e características lingüísticas)

A poboación medrou nun contexto de emigración e movementos migratorios dende as aldeas cara ás cidades e dende a zona interior cara ás costeiras. Produciuse unha transición económico-social coa abolición dos foros e a desaparición da fidalguía rentista, o que permitiu aos campesiños adquirir terras, aínda que sen recursos suficientes. Isto propiciou o xurdimento de movementos agrarios, implicando o campesiñado a través de sociedades agrarias (como a Liga Agraria de Acción Gallega) e sindicatos agrícolas.

Avanzou a recuperación cultural iniciada no século XIX. O galego gañou presenza en ámbitos como o ensaio, a narrativa e o discurso político, o que levou ao nacemento do Nacionalismo Galego (Irmandades da Fala e Grupo Nós). As Irmandades defendían a nación, o territorio, a cultura e o idioma propio. O galego culto do século foise elaborando mediante dicionarios e gramáticas, expandiéndose a ámbitos como a radio e a propaganda comercial.

En 1922 produciuse a ruptura coruñesa (liderada por Villar Ponte e Peña Novo), enfocada na loita electoral e política institucional, mentres que o grupo ourensán (Risco, Otero Pedrayo, Cuevillas) centrouse nunha labor cultural de concienciación da xente con vocación de vitoria.

En 1920 naceu o primeiro número da Revista Nós (escrita integramente en galego), clave para a modernización da cultura galega (costumismo e folclorismo). En 1923 fundouse o Seminario de Estudos Galegos (SDG), promovendo a investigación interdisciplinar e labor nos eidos económico, xeográfico, histórico, arqueolóxico e xurídico.

Con todo, o castelán avanzou. Durante a Ditadura de Primo de Rivera (1923-1930) houbo represión e castigos físicos e psíquicos, e algúns mestres abandonaron a transmisión oral. Ante isto, as Irmandades da Fala publicaron a primeira revista infantil, As Roladas, e crearon as "Escolas de Insiño Galego", as primeiras revistras de carácter pedagóxico para aprender galego.

No seo dunha sociedade cunha maior xerarquía e forte presenza do clero, destacaron figuras como o arcebispo Lago González e a súa poesía.

A proclamación da Segunda República en 1931 e a fundación do Partido Galeguista (PG) trouxeron esperanza e un clima menos hostil. Os obxectivos do PG eran o galego no ensino e a cooficialidade co castelán. O partido impulsou iniciativas para elaborar o Estatuto de Autonomía de Galicia, mentres que editoriais como Lar e Nós publicaron estudos lingüísticos.

Aínda que Galicia mantiña máis dun 90% de falantes, acelerouse a castelanización e diminuíron os falantes monolingües nas zonas urbanas debido á radio e á alfabetización en castelán. Na escritura non existía un modelo único, o que xerou intentos de crear unha norma a través dun galego diferencialista, que intentaba marcar diferenzas co castelán tomando o portugués como modelo.

O Galego de 1936 a 1978: Características Fundamentais, Contexto Histórico e Situación Sociolingüística

Baixo a ditadura franquista moldeáronse as características lingüísticas do galego actual, marcadas polas interferencias do castelán, sobre todo no léxico. É a época do galego protoestándar (con plurais en -is e -ns). A normativización comeza a albiscarse con obras como a Gramática elemental del gallego común (1966) de Ricardo Carvalho Calero e o Diccionario Enciclopédico gallego-castellano (1961) de Eladio Rodríguez López.

O contexto histórico divídese en dúas grandes etapas:

1936-1950: Represión da Lingua e Silencio Literario

• Imposición do castelán como única lingua do Estado; o galego perde prestixio social e fica prohibido. Silencio nas imprentas e homes vinculados ao galego abocados á morte ou ao exilio.
• Os galeguistas no exilio defenden a cultura galega mediante a edición de libros en galego, publicación de revistas, teatro, cursos da lingua, etc.

1950-1975: A Lenta e Progresiva Recuperación da Lingua

• Anos 50: Morte de Castelao (representante do exilio) e nacemento en Vigo da Editorial Galaxia, dando lugar ao culturalismo (centrado na acción cultural). Créanse a Revista de Economía de Galicia, Atlántida e Grial. Ante a represión do réxime franquista, o Centro Galego de Buenos Aires presenta unha denuncia ante a UNESCO pola "persecución do idioma galego polo Estado Español".
• Anos 60: Aperturismo no réxime, nacemento das primeiras asociacións culturais e de Edicións do Castro. Aparecen clandestinamente os primeiros partidos galeguistas e na Universidade de Santiago de Compostela créase a Cátedra de Lingua e Literatura Galegas.
• Anos 70: Aumentan as mostras de normalización coa recuperación da toponimia, pancartas e comunicados políticos en galego, emisións de radio e introdución do ensino do galego en todos os niveis.

Situación Sociolingüística

Forte retroceso sociolingüístico, consolidación de prexuízos e estereotipos, e perda de funcións culturais (non uso nas institucións), derivando nunha clara situación de diglosia respecto ao castelán. Os principais axentes castelanizadores foron:

• A) Emigración e inmigración.
• B) Institucións e ensino en castelán.
• C) A Igrexa.
• D) Prensa, radio e televisión (expansión do castelán).

O Galego a Fin do Século XX e Comezos do XXI: Características Lingüísticas, Contexto Histórico e Situación Sociolingüística

O contexto histórico está marcado pola fin da ditadura franquista e a chegada do réxime democrático, coa recuperación de liberdades e a descentralización do poder mediante as comunidades autónomas. Isto tivo varias consecuencias:

A oficialización do galego supuxo un incremento do seu uso na vida pública e a súa función constitucional no ensino, administración e concellos, xerando unha revalorización social na que deixa de estar reducido aos usos informais.

Neste contexto xurdiron dúas grandes novidades: a culminación do proceso de estandarización e a introdución do galego na escola (como mellor medio de difusión da lingua estándar), o cal xerou unha diglosia interna entre o galego estándar e o coloquial.

Tres textos constitúen o marco legal da nosa lingua:

• Constitución Española: Establece que a lingua é oficial e que existe o deber de coñecela e o dereito a usala.
• Estatuto de Autonomía: Define o galego como lingua propia de Galicia, oficial e con dereito potencial a empregala.
• Lei de Normalización Lingüística: Regula o seu uso no ensino, administración e medios de comunicación.

A situación sociolingüística analízase a través da súa presenza en diferentes funcións sociais:

1. Función identitaria, familiar, laboral e local: É a lingua con maior uso, aínda que varía segundo a idade, o hábitat, a clase social e o nivel de estudos. As novas xeracións preséntanse xa como non nativas.
2. Amplo uso na función institucional (herdanza medieval): Destaca na Administración (Xunta, Parlamento de Galicia, administración local, aínda que con menor presenza na Xustiza), no sistema educativo (ensinanzas obrigatorias e universidades) e nos medios de comunicación (Radio Galega, TVG, prensa escrita e Internet entre as 50 linguas máis usadas no mundo).
3. Función cultural: Presenta un elevado nivel de uso nos maiores logros do proceso normativo, tanto na expresión da cultura popular como na formalizada (artes plásticas, teatro, literatura e música, recoñecidas dentro e fóra das nosas fronteiras).

Como indicadores sociolingüísticos negativos atópanse:

• 1) A iniciación lingüística ligada maioritariamente ao monolingüismo en castelán.
• 2) Un proceso de normativización que avanza lentamente.
• 3) Falta de concienciación en toda a sociedade, con procesos de desgaleguización nos sectores máis poderosos e visibles.

Para garantir a supervivencia do galego é decisiva a acción normalizadora individual. É o noso deber, nun mundo onde a substitución lingüística avanza, facer chegar ás xeracións futuras esta sinal de identidade e esta lingua que amosa a diversidade cultural e nos define como comunidade.

O Panorama Plurilingüe en España

Na Península Ibérica falanse 9 linguas: galego, portugués, asturleonés, mirandés, castelán, éuscaro, aragonés, catalán (valenciano) e aranés.

Destas, 7 son oficiais (todas agás o asturleonés e o aragonés, que están en risco de desaparición). O resto son cooficiais nos seus territorios e 2 son oficiais a nivel estatal (o portugués na súa contorna histórica e o castelán).

España configúrase como un Estado plurilingüe, tal como recoñece a Constitución Española, obrigando a coñecer o castelán e recoñecendo o dereito ás demais linguas. Máis do 40% da poboación vive en territorios de convivencia lingüística doutras linguas co castelán, a miúdo marcadas pola falta de plena equiparación legal e pola diglosia.