Historia de Roma: Desde Eneas hasta Trajano en Textos Latinos Traducidos

Latín18,37 KB

Textos latinos con traducción al español

Los siguientes textos recogen pasajes históricos de la tradición romana, desde los orígenes legendarios de la ciudad hasta el imperio de Trajano. Cada fragmento latino va acompañado de su traducción.

I. Los orígenes de Roma

TEXTO 1. Urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur, et cum his Aborigines, genus hominum agreste, sine legibus, sine imperio, liberum atque solutum. Ita brevi multitudo diversa atque vaga concordia civitas facta erat.

La ciudad de Roma, según yo tengo entendido, la fundaron y tuvieron al principio los troyanos, que siendo Eneas su jefe vagaban prófugos por lugares poco seguros y con ellos los aborígenes, un linaje de hombres agreste, sin leyes, sin poder, libre y despreocupado. Así pues en poco tiempo una multitud diversa y errante se había hecho ciudad gracias a la concordia.

TEXTO 2. Romulus, condita civitate quam ex nomine suo Romam vocavit, multitudinem finitimorum in civitatem recepit, centum ex senioribus legit, quos senatores nominavit propter senectutem. Tum, cum uxores ipse et populus suus non haberent, invitavit ad spectaculum vicinas urbi Romae nationes atque earum virgines rapuit.

Rómulo, habiendo fundado la ciudad, la cual llamó como su nombre Roma, acogió a una multitud de pueblos vecinos de la ciudad, eligió a los cien más viejos, y les nombra senadores por vejez. Entonces, él mismo y su pueblo no tuvieron esposas, por lo que invitaron a un espectáculo a las naciones vecinas de la ciudad de Roma y se llevó a las muchachas.

II. Los primeros reyes

TEXTO 3. Succedit Romulo Numa, quem Romani petiverunt ob inclitam eius religionem. Ille sacra et caerimonias omnemque cultum deorum docuit. Ille pontifices, augures ceteraque sacerdotia creavit annumque in duodecim menses discripsit. Eo denique ferocem populum redegit ut imperium religione atque iustitia gubernaret.

Sucede a Rómulo Numa, al que los romanos se dirigieron por su famoso sentido de la religión. Aquel enseñó los ritos sagrados y las ceremonias y todo el culto de los dioses. Él creó los pontífices, los augures y los demás sacerdocios y distribuyó el año en 12 meses. Hasta tal punto finalmente sometió a este pueblo feroz que gobernaba el imperio con sentido de la religión y con justicia.

TEXTO 4. Deinde regnum Priscus Tarquinius accepit. Hic numerum senatorum duplicavit, Circum Romae aedificavit, ludos Romanos instituit, qui ad nostram memoriam permanent. Vicit idem etiam Sabinos et primus triumphans urbem intravit. Muros fecit et cloacas, Capitolium inchoavit. Tricesimo octavo imperii anno per Anci filios occisus est, regis eius, cui ipse successerat.

Después, Prisco Tarquinio tomó el poder. Duplicó el número de senadores, construyó el circo romano, instituyó los juegos romanos, que permanecen hasta nuestra época. Venció este mismo también a los sabinos y entró el primero triunfante a la ciudad. Hizo muros y cloacas y comenzó el capitolio. En el trigésimo octavo año del imperio fue asesinado por los hijos de Anco, su rey, al que él mismo había sucedido.

TEXTO 5. Nam cum filius eius nobilissimam feminam Lucretiam eandemque pudicissimam, Collatini uxorem, stuprasset eaque de iniuria marito et patri et amicis questa fuisset, in omnium conspectu se occidit. Propter quam causam Brutus populum concitavit et Tarquinio ademit imperium. Ita Romae regnatum est per septem reges annis ducentis quadraginta tribus.

Pues habiendo violado su hijo a la muy noble mujer Lucrecia y ella misma, muy virtuosa, la esposa de Colatino, y habiéndose quejado ella de la injusticia a su marido y a su padre y a sus amigos, en presencia de todos se suicidó. Por este motivo, Bruto levantó al pueblo y le arrebató el poder a Tarquinio. Así pues, en Roma, se reinó por siete reyes en 243 años.

III. La república

TEXTO 6. Hinc coepere, pro uno rege duo, hac causa creati ut, si unus malus fuisset, alter eum coerceret. Et placuit ne imperium longius quam annuum haberent. Fuerunt igitur anno primo ab expulsis regibus consules L. Iunius Brutus et Tarquinius Collatinus, maritus Lucretiae.

A partir de este momento empezaron los cónsules, dos en lugar de un rey, creados por este motivo para que, si uno hubiera sido malo, el otro lo corrigiera. Y pareció bien que no tuvieran un poder más largo de un año. Así pues el primer año desde la expulsión de los reyes L. Junio Bruto y Tarquinio Collatino, marido de Lucrecia.

TEXTO 7. Iam primum iuventus, simul ac belli patiens erat, in castris per laborem usum militiae discebat magisque in decoris armis et militaribus equis quam in scortis atque conviviis lubidinem habebant. Igitur talibus viris non labor insolitus, non locus ullus asper aut arduus erat, non armatus hostis formidulosus.

Ya desde el principio la juventud, tan pronto como era sufridora de la guerra, aprendía en el campamento por medio del trabajo la práctica de la milicia y tenían más deseo en las magníficas armas y en los caballos militares que en las prostitutas y en los banquetes. Así pues, para tales hombres el trabajo no era insólito, ningún lugar era áspero o arduo y el enemigo armado no era formidable.

IV. Aníbal y las guerras púnicas

TEXTO 8. Annibal equitum peditumque idem longe primus erat. Princeps in proelium ibat; ultimus, conserto proelio, excedebat. Has tantas viri virtutes ingentia vitia aequabant: inhumana crudelitas, perfidia plus quam Punica, nihil veri, nihil sancti, nullus deum metus, nullum ius iurandum, nulla religio.

El mismo Aníbal era con mucho el primero de la caballería y de la infantería. Iba el primero al combate y a la batalla; habiendo trabado el combate salía el último. A estas tan grandes virtudes del hombre las igualaban muy grandes defectos: una crueldad inhumana, una perfidia más que Púnica, nada de verdad, nada de piedad. Ningún miedo a los dioses, ningún juramento y ninguna religión.

TEXTO 9. Hannibal, relicto in Hispania fratre Hasdrubale, Pyrenaeum transiit. Alpes, adhuc ea parte invias, sibi patefecit. Traditur ad Italiam LXXX milia peditum, X milia equitum, septem et XXX elephantos adduxisse. Interea multi Ligures et Galli Hannibali se coniunxerunt. Sempronius Gracchus ex Sicilia exercitum Ariminum traiecit.

Aníbal, habiendo sido dejado en Hispania su hermano Asdrúbal, cruzó el Pirineo. Abrió para sí los Alpes, intransitables todavía por esa parte. Es tradición que condujo a Italia 80.000 soldados de infantería, 10.000 jinetes y 37 elefantes. Entre tanto muchos ligures y galos se unieron a Aníbal. Sempronio Graco trasladó el ejército desde Sicilia a Rímini.

V. Hispania y la resistencia contra Roma

TEXTO 10. Viriathus a suis interfectus est, cum quattuordecim annis Hispanias adversus Romanos movisset. Pastor primo fuit, mox latronum dux, postremo tantos ad bellum populos concitavit, ut adsertor contra Romanos Hispaniae putaretur. Et cum interfectores eius praemium a Caepione consule peterent, responsum est numquam Romanis placuisse imperatores a suis militibus interfici.

Viriato fue asesinado por los suyos como hubiese sublevado durante catorce años las Hispanias contra los romanos. Primero fue pastor, luego jefe de ladrones, y finalmente reunió tantos pueblos para la guerra que era considerado el libertador de Hispania contra los romanos. Y como los asesinos pidieron su premio al cónsul Cepión, se les respondió que nunca les pareció bien a los romanos que los generales fueran asesinados por sus soldados.

TEXTO 11. Marco Aemilio Lepido Quinto Catulo consulibus, cum Sulla rem publicam composuisset, bella nova exarserunt. Nam Sertorius, qui partium Marianarum fuerat, timens fortunam ceterorum, qui interempti erant, ad bellum commovit Hispanias. Octavo demum anno per suos occisus est.

Siendo cónsules Marco Emilio Lépido y Quinto Cátulo, como hubiese apaciguado Sila la república, nuevas guerras estallaron. Pues Sertorio, que había sido del partido de Mario, temiendo la suerte de los demás, que habían sido eliminados, incitó a las Hispanias a la guerra. Finalmente en el octavo año fue asesinado por los suyos.

TEXTO 12. Septuaginta enim et quattuor gladiatores, ducibus Spartaco, Crixo et Oenomao, effracto Capuae ludo, fugerunt. Et per Italiam vagantes paene non levius bellum, quam Hannibal moverat, paraverunt. Nam, multis ducibus et duobus simul Romanorum consulibus victis, sexaginta fere milium armatorum exercitum congregaverunt.

Pues setenta y cuatro gladiadores, siendo sus jefes Espartaco, Crixo y Enomao, forzada la escuela de Capua, huyeron. Y vagando por Italia prepararon una guerra casi no más ligera que la que Aníbal había provocado. Así pues, vencidos muchos generales y al mismo tiempo dos cónsules de los romanos, reunieron un ejército de casi sesenta mil soldados.

VI. Catilina

TEXTO 13. L. Catilina, nobili genere natus, fuit magna vi et animi et corporis, sed ingenio malo pravoque. Corpus patiens inediae, algoris, vigiliae supra quam cuiquam credibile est. Animus audax, subdolus, varius, cuius rei lubet simulator ac dissimulator, alieni adpetens, sui profusus, ardens in cupiditatibus; satis eloquentiae, sapientiae parum.

L. Catilina, nacido de noble linaje, fue de gran fuerza no solo de ánimo sino también de cuerpo, pero de carácter malo y depravado. Su cuerpo era soportador del hambre, del frío y de la vigilia más allá de lo que es creíble para cualquiera. Su ánimo era audaz, astuto, variable, simulador y disimulador de cualquier cosa, apasionado de lo ajeno, pródigo de lo suyo y ardiente en sus deseos; bastante de elocuencia, poco de sabiduría.

VII. La guerra civil y César

TEXTO 14. His rebus constitutis, equites auxiliaque toti Lusitaniae a Petreio; Celtiberiae, Cantabris barbarisque omnibus, qui ad Oceanum pertinent, ab Afranio imperantur. Quibus coactis, celeriter Petreius ad Afranium pervenit constituuntque communi consilio bellum ad Ilerdam propter ipsius opportunitatem gerere.

Decididas estas cosas, jinetes y tropas auxiliares son exigidos a toda Lusitania por Petreio; a la Celtiberia, a los cántabros y a todos los bárbaros que se extienden hasta el océano, les son exigidos por Afranio. Reunidos estos, rápidamente Petreio llega hasta Afranio y deciden de común acuerdo hacer la guerra en Ilerda a causa de su situación favorable.

TEXTO 15. Accidit etiam repentinum incommodum. Tanta enim tempestas cooritur ut numquam illis locis maiores aquas fuisse constaret. Tum autem ex omnibus montibus nives proluit ac summas ripas fluminis superavit pontisque ambos quos C. Fabius fecerat uno die interrupit. Quae res magnas difficultates exercitui Caesaris attulit.

Sucede también un repentino y grave imprevisto, pues se desató una tormenta tan grande que consta que nunca en aquellos lugares hubo mayores lluvias. Entonces, de todos los montes arrastró las nieves, rebasó las riberas más altas del río y destruyó en un solo día los dos puentes que Cayo Fabio había construido. Este suceso trajo grandes dificultades al ejército de César.

TEXTO 16. Interim Oscenses et Calagurritani, qui erant cum Oscensibus contributi, mittunt ad eum legatos seseque imperata facturos pollicentur. Hos Tarraconenses et Iacetani et Ausetani et paucis post diebus Illurgavonenses, qui flumen Hiberum attingunt, insequuntur. Petit ab his omnibus ut se frumento iuvent.

Entre tanto, los oscenses y los calagurritanos, que se habían unido con los oscenses, envían a este embajadores y prometen que van a cumplir las órdenes. A estos los siguen los tarraconenses, los jacetanos y los ausetanos, y pocos días después los ilurgavonenses, que tocan el río Ebro. Pide a todos ellos que le ayuden con trigo.

TEXTO 17. Inde Caesar, bellis civilibus toto orbe conpositis, Romam rediit. Agere insolentius coepit et contra consuetudinem Romanae libertatis. Cum paene tyrannica faceret, coniuratum est in eum a sexaginta vel amplius senatoribus equitibusque Romanis. Ergo Caesar, cum senatus die inter ceteros venisset ad curiam, tribus et viginti vulneribus confossus est.

Por ello, César, terminadas las guerras civiles por todo el orbe, volvió a Roma. Empezó a actuar muy insolentemente y contra la costumbre de la libertad romana. Como hiciese cosas casi tiránicas, se urdió una conjura contra él por sesenta o más senadores y caballeros romanos. Así pues, César, como hubiese llegado el día del senado entre los demás a la curia, fue apuñalado con veintitrés heridas.

VIII. Augusto y el fin de la república

TEXTO 18. Antonius, repudiata sorore Octaviani, Cleopatram reginam Aegypti duxit uxorem. Victus est ab Augusto navali pugna clara et inlustri apud Actium, qui locus in Epiro est. Ex qua fugit in Aegyptum et, desperatis rebus, cum omnes ad Augustum transirent, ipse se interemit. Cleopatra sibi aspidem admisit et veneno eius extincta est.

Antonio, repudiada la hermana de Octaviano, tomó por esposa a Cleopatra, la reina de Egipto. Fue vencido por Augusto en una batalla naval famosa e ilustre junto a Accio, lugar que está en el Epiro. Desde aquí huyó a Egipto y, en una situación desesperada, como todos se pasasen a Augusto, él mismo se quitó la vida. Cleopatra se dejó morder por un áspid y murió por su veneno.

TEXTO 19. Scythae et Indi, quibus antea Romanorum nomen incognitum fuerat, munera et legatos ad eum miserunt. Tanto amore etiam apud barbaros fuit, ut reges, populi Romani amici, in honorem eius conderent civitates, quas Caesareas nominarent, sicut in Mauretania a rege Iuba et in Palaestina.

Los escitas y los indios, para quienes antes el nombre de los romanos había sido desconocido, enviaron regalos y embajadores a este. Además, gozó de tanto aprecio entre los bárbaros que los reyes, amigos del pueblo romano, en su honor fundaron ciudades, a las que llamaban Cesáreas, como en Mauritania por el rey Juba y en Palestina.

IX. Los emperadores julio-claudios

TEXTO 20. Tiberius ingenti socordia imperium gessit, gravi crudelitate, scelesta avaritia, turpi libidine. Nam nusquam ipse pugnavit, bella per legatos gessit suos. Hic tertio et vicesimo imperii anno, aetatis septuagesimo octavo, ingenti omnium gaudio mortuus est in Campania.

Tiberio llevó el gobierno con gran cobardía, con grave crueldad, con malvada avaricia y con repulsiva lujuria. Pues en ningún lugar él personalmente luchó, y llevó las guerras a través de sus legados. Este, en el vigésimo tercer año de su gobierno, en el septuagésimo octavo año de su vida, murió en Campania con gran alegría de todos.

TEXTO 21. Successit ei Caligula, sceleratissimus ac funestissimus et qui etiam Tiberii dedecora purgaverit. Bellum contra Germanos suscepit et ingressus Sueviam nihil strenue fecit. Stupra sororibus intulit, ex una etiam filiam cognovit. Cum adversum cunctos ingenti avaritia, libidine, crudelitate saeviret, interfectus in Palatio est anno aetatis vicesimo nono.

Sucedió a este Calígula, el más criminal y el más siniestro, quien incluso llegó a excusar los actos deshonrosos de Tiberio. Hizo la guerra contra los germanos y, habiendo entrado en el territorio de los suevos, no hizo nada activamente. Cometió incestos con sus hermanas e incluso conoció a una hija de una de ellas. Como se mostrara cruel contra todos con gran avaricia, lujuria y crueldad, fue asesinado en el Palatino en el vigésimo noveno año de su vida.

TEXTO 22. Post hunc Claudius fuit, patruus Caligulae. Hic medie imperavit, multa gerens tranquille atque moderate, quaedam crudeliter et insulse. Britanniae intulit bellum, quam nullus Romanorum post C. Caesarem attigerat, eaque devicta per Cn. Sentium et A. Plautium, inlustres ac nobiles viros, triumphum celebrem egit.

Después de este fue Claudio, tío paterno de Calígula. Este gobernó medianamente, haciendo muchas cosas tranquila y moderadamente, y algunas cruelmente y neciamente. Llevó la guerra a Britania, que ninguno de los romanos tras C. César había tocado, y, sometida esta por Cn. Sencio y A. Plaucio, hombres ilustres y nobles, obtuvo un célebre triunfo.

TEXTO 23. Successit huic Nero, qui Romanum imperium et deformavit et diminuit. Infinitam senatus partem interfecit, bonis omnibus hostis fuit. Ad postremum se tanto dedecore prostituit, ut et saltaret et cantaret in scaena citharoedico habitu vel tragico. Vrbem Romam incendit, ut spectaculi eius imaginem cerneret, quali olim Troia capta arserat.

Sucedió a este Nerón, que no solo desfiguró sino que también debilitó el imperio romano. Asesinó a una ilimitada parte del senado y fue enemigo de todos los buenos. Al final se prostituyó con tan gran deshonor que no solo bailaba, sino que también cantaba en escena con vestido de citaredo o de actor trágico. Incendió la ciudad de Roma para contemplar la imagen de tal espectáculo, como en otro tiempo Troya había ardido al ser tomada.

X. Trajano y la expansión del imperio

TEXTO 24. Successit ei Ulpius Traianus, natus Italicae in Hispania, familia antiqua magis quam clara. Romani imperii, quod post Augustum defensum magis fuerat quam ampliatum, fines longe lateque diffudit. Vrbes trans Rhenum in Germania reparavit. Daciam, Decebalo victo, subegit; provincia trans Danubium facta in his agris.

Sucedió a este Ulpio Trajano, nacido en Itálica, en Hispania, en una familia antigua más que ilustre. Extendió a lo largo y a lo ancho las fronteras del imperio romano, que tras Augusto había sido defendido más que ampliado. Reconstruyó las ciudades al otro lado del Rin, en Germania. Sometió la Dacia tras vencer a Decébalo; se convirtió en provincia, al otro lado del Danubio, en estos campos.

Descargar

PDF Word HTML