Lingua e Literatura Galega: Gramática, Poesía e Narrativa (1936-1975)

1. Clasificación de pronomes

Tónicos: eu, ti.

Átonos:

• CD (Complemento Directo): -a (en "súa existencia" é determinante, pero en "manténdoo" o -o é CD), -o (en "manténdoo"), -os (en "achásemos os tesouros" → achásemolos; aquí aparece como o -os final), -a (en "imaxinala").
• CI (Complemento Indirecto): -me (en "facerme"), -nos (en "de todos nós", aínda que "nós" aquí funciona como pronome persoal tónico con preposición).

2. Substituír o CD por un pronome átono

• A condutora do camión transportouna.
• Eses rapaces non queren recollelos.
• Dánolo cando poidas.
• Collea e volve axiña.
• Sábeo?
• Pedíroncho de cumprir.
• Onte as devolveu.

3. Completa con te ou che

• Deuche o agasallo que che mercou onte.
• Non quere levarte na moto de auga.
• Comentouche se ía vir esta fin de semana?
• Sempre dis que che gusta moito a lamprea.
• Cando te avise xa che comentará cando vai comezar o encargo.
• Son capaces de venderche o que non necesitas.
• Vai tranquila, xa che soluciono eu todo.
• Colléronche os libros na mochila?

4. Reescribe as cláusulas anteriores pasando á 3ª persoa

• Deulle o agasallo que lle mercou onte.
• Non quere levalo/a na moto de auga.
• Comentoulle se ía vir esta fin de semana?
• Sempre di que lle gusta moito a lamprea.
• Cando o/a avise xa lle comentará cando vai comezar o encargo.
• Son capaces de vendérllelo (o que non necesitan).
• Vai tranquila, xa llo soluciono eu todo.
• Colléronlle os libros na mochila?

5. Completa con lle ou lles

• Interpretoulles unha canción a elas.
• Comentáronlle como era o percorrido da visita ao profesor.
• Déronlles a solución do problema a Óscar e Lois.
• Conteille unha lenda á miña sobriña.
• Entrégaslles a invitación aos tíos?

A poesía entre 1936-1975

Poesía de posguerra

Na poesía de posguerra atopamos tres xeracións poéticas sucesivas que, porén, comezan a publicar as súas obras ao mesmo tempo. Posto que ao non haber practicamente produción editorial entre os anos 1936 e 1950, é a partir deste último ano cando as obras de todos eles ven a luz. A última xeración da posguerra leva a cabo unha profunda renovación da poesía.

Xeracións poéticas

Xeración do 36

Nacen entre 1910 e 1920. Destacan autores como Celso Emilio Ferreiro, Xosé María Díaz Castro e María Mariño.

Promoción de enlace

Nacen nos anos 20. Autores: Antón Tovar, Luz Pozo Garza, Manuel Cuña Novas, Mª do Carme Kruckenberg, etc.

Xeración das Festas Minervais

Nacen entre 1930 e 1940. Autores: Uxío Novoneyra, Xosé L. Méndez Ferrín, Manuel María, Xohana Torres, Salvador García-Bodaño, Arcadio López Casanova.

Liñas temáticas

• Poesía social: Celso Emilio Ferreiro, Manuel María.
• Intimismo: María Mariño, Antón Tovar, Luz Pozo Garza, Xohana Torres.
• Paisaxismo: Aquilino Iglesia Alvariño, Uxío Novoneyra.
• Culturalismo: Álvaro Cunqueiro, Xosé Luís Méndez Ferrín.

Celso Emilio Ferreiro (Celanova, 1913 – Vigo, 1979)

Na súa poesía diferéncianse tres grandes liñas temáticas:

• Poesía social: Denuncia as inxustizas sociais, expresa a súa solidariedade cos oprimidos e o seu compromiso antibelicista e antifascista.
• Poesía intimista: Expresa o seu desacougo existencial, lembra un tempo pasado e feliz, evoca con nostalxia a súa terra natal e reflexiona sobre a fugacidade da vida, o amor e a morte.
• Poesía satírica: Denuncia cun ton acedo fortemente crítico, cheo de humor e sarcasmo, a mesquindade humana e canta as traxedias do home en xeral.

Celso Emilio escribe os seus versos nunha lingua coloquial e popular, na procura dun discurso directo e claro. A súa poesía caracterízase pola presenza de metáforas e imaxes simbólicas organizadas en dúas series opositivas:

• Elementos positivos: Termos referidos á claridade (luz, alborada, amencer, branco, lume...) e á altura (pomba, vento, bandeira...) que connotan esperanza, liberdade e xustiza.
• Elementos negativos: Termos referidos á escuridade (noite, sombra, negro, corvo, cinza...), a espazos pechados (pozo, túnel, cadea...) e á pedra. Aluden á ditadura e expresan medo, opresión e rabia.

Obras destacadas:

• O soño sulagado (1954)
• Longa noite de pedra (1962)
• Viaxe ao país dos ananos (1968)
• Onde o mundo se chama Celanova (1975)
• Prosa: A fronteira infinda (1972) e A taberna do galo (1978).

Luz Pozo Garza (Ribadeo, 1922 – A Coruña, 2020)

A temática dos seus versos céntrase en dúas liñas: a intimista (nostalxia, memoria, paso do tempo, sensualidade) e a comprometida. Na súa poesía teñen unha importante presenza a música e a pintura. Foi pioneira na crítica literaria.

Obras destacadas:

• Códice Calixtino (1986)
• Prometo a flor de loto (1992)
• As arpas de Iwerddon (2005)

Uxío Novoneyra (Parada de Moreda, O Courel, 1930 – Santiago, 1999)

Coñecido como o «Poeta do Courel». A súa obra inicial céntrase na paisaxe luguesa. Cultivou tamén a poesía política-social e a amorosa. Destaca o seu interese pola poesía caligráfica e a importancia dos efectos fónicos (aliteracións, onomatopeas).

Obras destacadas:

• Os eidos (1955)
• Poemas caligráficos (1979)
• Muller pra lonxe (1986)
• Do Courel a Compostela, 1956-1986 (1988)

Manuel María (Outeiro de Rei, 1930 – A Coruña, 2004)

Autor dunha obra extensísima (máis de 40 títulos). Combina a poesía paisaxística (Terra Chá), a social (sátira e ironía) e a intimista.

Obras destacadas:

• Muiñeiro de brétemas (1950)
• Terra Chá (1954)
• Poemas pra construír unha patria (1977)

Xohana Torres (Santiago, 1931 – Vigo, 2017)

A súa obra abrangue todos os xéneros. En poesía trata temas intimistas e sociais. Como narradora destaca Adiós María (1971), encadrada na Nova Narrativa Galega.

Poesía do exilio

No exilio americano prodúcese unha poesía de forte denuncia social. Os principais representantes son:

• Luís Seoane: Home polifacético. Obras: Fardel de exiliado (1952), As cicatrices (1959). Temas: diáspora e historia de Galicia.
• Lorenzo Varela: Autor de Catro poemas para catro gravados (1944) e Lonxe (1954).
• Emilio Pita: Obras: Jacobusland (1942), Cantigas de nenos (1944).

Colocación do pronome átono

1. Coloca no lugar adecuado o pronome átono

• Que ben che queda ese sombreiro!
• Comentou que non podía facerlle (ou lle podía facer) a Manoel.
• Calquera nos pode axudar a solucionar.
• Todo nos parece complicado.
• Seica pediu que a prefería rematar.
• Quen dixo que vos ten que esperar dúas horas?
• Nunca os avisa con tempo cando necesita que recollan.
• Xa lle trouxo aquilo que pediches.

2. Reescribe antepoñendo elementos

• Alguén nos leva ata a casa.
• Xamais nos leva ata a casa.
• Tamén nos leva ata a casa.
• Agora nos leva ata a casa.
• Non nos leva ata a casa.
• Sempre nos leva ata a casa.
• Mañá nos leva ata a casa.

3. Xustificación da colocación

• se suxeitasen: Enclítica (despois do verbo) porque o verbo está nunha forma persoal que non vai precedida de elementos que forcen a próclise.
• nos suxeitase: Proclítica (antes do verbo) porque aparece tras a conxunción subordinante "que".
• se abandonase: Proclítica pola presenza da conxunción "que".
• se achegou: Proclítica por ser o inicio dunha oración subordinada (tras a conxunción temporal "cando").
• pregunteille: Enclítica ao ir o verbo en forma persoal sen elementos que forcen a próclise.
• me preocupase: Proclítica pola presenza da partícula negativa "non".

Uso do infinitivo conxugado e ortografía (v/b)

1. Xustificación do infinitivo conxugado

• estaren: Indica o suxeito (os empregados) distinto ao da principal.
• chegarmos: Marca que o suxeito somos "nós".
• facereres: Especifica o suxeito "ti".
• remataren: Indica que o suxeito son "eles".

2. Conxuga os infinitivos

• Se queredes irdes con Luís, avisádeo con tempo.
• Con virdes os tres que avisaron, xa estará completo o aforo.
• Non puideron cear antes porque estaban moi ocupados (non se conxuga).
• A doutora díxolles que é necesario adoptaren hábitos máis saudábeis.

3. Substitución por infinitivo conxugado

• Por vires a película, estarías tan sorprendida coma min.
• Ao recolleres a cociña, non esquezades tirar o lixo.
• Por faceres unha boa exposición, xa tes a materia aprobada.
• Ao estarmos a fin de semana, farémosvos unha visita.

4. Ortografía: b / v

Palabras corrixidas: mobilidade, ferver, aversión, tremo, marabilloso, subversivo, garavanzo, acibro, obvio, absorber, baleira, sarabia, contribuír, rebentar, voitre.

5. Escolle a palabra adecuada

• Para coser o vestido merquei unha bobina de cor azul.
• Os reféns rebeláronse contra os secuestradores.
• O pano desa chaqueta é moi basto.
• Non sexas vago e remata a tarefa xa.
• O queixo que trouxemos colleu balor.
• Canto sabe o ravo (rabo) picado na ensalada.

6. Localiza o erro en cada serie

• Nobelo, cabelo, gabeta, covarde (estaba escrito con b).
• Gavián, verniz, pavillón, vasoira (estaba escrito con b).
• Bolboreta, vulto, ribeira, hábil (estaba escrito con b).
• Gravación, abelá, billa, trovador (estaban escritos con b).
• Voda, vermello, garavata, esvelta (estaba escrito con b).

Léxico e Vocabulario

• Eira: Sitio chan onde se mallan os cereais.
• Horta: Terreo para cultivar verduras e legumes.
• Palleira: Lugar onde se garda a herba seca ou os apeiros.
• Lagar: Construción para a elaboración de viño ou aceite.
• Agro: Extensión de terreo cultivado.

Frases feitas:

1. Estar na horta e non ver as verzas: Non decatarse de nada.
2. Traer ao rego a alguén: Convencer.
3. Querer o sol na porta e a auga na horta: Querer todo o bo.
4. Andar a paso de boi: Andar con lentitude.
5. Poñer o carro diante dos bois: Facer as cousas ao revés.

Narrativa 1936-1975

Situación da narrativa

A literatura galega experimenta unha creba coa Guerra Civil. No exilio americano publican Ramón de Valenzuela ou Silvio Santiago. A partir dos anos 50, a editorial Galaxia impulsa a recuperación en Galicia con autores como Eduardo Blanco Amor, Álvaro Cunqueiro e Ánxel Fole.

Eduardo Blanco Amor (Ourense, 1897 - Vigo, 1979)

A súa obra abrangue todos os xéneros. Destaca a súa narrativa ambientada en Auria (Ourense):

• A esmorga (1959): Historia tráxica de Cibrán, o Bocas e o Milhomes.
• Os biosbardos (1962): Relatos protagonizados por rapaces.
• Xente ao lonxe (1972): Crónica social dunha familia obreira.

Álvaro Cunqueiro (Mondoñedo, 1911 - Vigo, 1981)

Mestre da fantasía e o mito. Obras narrativas:

• Merlín e familia (1955): O mago Merlín en terras luguesas.
• As crónicas do sochantre (1956): Un músico viaxa nunha carroza de defuntos.
• Si o vello Sinbad volvese ás illas (1961): Recreación do personaxe das Mil e unha noites.
• Relatos: Escola de menciñeiros, Xente de aquí e de acolá.

Ánxel Fole (Lugo, 1903-1986)

Mestre do relato curto de tradición oral. Obras: Á lus do candil (1953) e Terra brava (1955). Reflicte a «Galicia máxica e misteriosa» da montaña luguesa.

Xosé Neira Vilas (Gres, 1928-2015)

Autor de Memorias dun neno labrego (1961), a obra de maior éxito da literatura galega, protagonizada por Balbino. Temas: a Galicia rural da posguerra e a emigración en América.

A Nova Narrativa Galega

Grupo de escritores dos anos 50-60 que renovan a literatura inspirándose en Kafka, Joyce ou Faulkner. Características:

• Personaxes marxinais e desorientados.
• Exploración do subconsciente e monólogo interior.
• Ruptura da linearidade temporal.

Autores principais:

• Xosé Luís Méndez Ferrín: Percival e outras historias, Arraianos.
• Carlos Casares: Vento ferido, Ilustrísima, O sol do verán.
• María Xosé Queizán: A orella no buraco, Amor de tango. Destaca polo seu compromiso feminista.