Lírica galego-portuguesa: etapas históricas, figuras y cancioneros

Resumen

El texto presenta la lírica galego-portuguesa, sus causas lingüísticas y sociales y su periodización en etapas, desde la primitiva hasta la decadencia. Describe además las figuras que la interpretaban y componían (trovadores, xograres, segreis, menestréis y soldadeiras) y los principales cancioneros y pergaminos que transmiten su tradición.

Puntos clave

La lírica galego-portuguesa se extendió por la península y estuvo presente en casi todas las cortes reales cristianas.
Etapas: primitiva (1196–1245), idade de ouro (1245–1282, con los periodos afonsino y dionisíaco), posdionisíaco (1325–1354) y decadencia (1354–1445).
El periodo dionisíaco (1284–1325) coincide con el reinado de D. Dinis, trovador y mecenas, cuya corte se convirtió en el centro difusor del lirismo.
Trovador y xograr se diferencian: el trovador era noble y componía por diversión y prestigio; el xograr era intérprete y, en ocasiones, compositor.
El Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa es el mayor de los cancioneiros, con unas 1.647 cantigas y 150 autores, copiado por Angelo Colocci.
Los manuscritos Vindel (7 cantigas de Martín Codax) y Sharrer (7 cantigas de D. Dinis) conservan notación musical.

Ponte a prueba

Lírica galego-portuguesa: extensión e periodización histórica

Lírica galego-portuguesa: extensión por toda a península; presente en todas as cortes reais, agás nas musulmás. Trovadores e xograres: autores galegos e portugueses que compoñían e interpretaban cantigas e poemas líricos.

Causas

Proximidade lingüística entre os romances occidentais da península.
Identificación entre un romance e un xénero determinado.
O papel preponderante de Galicia e da súa nobreza neste momento histórico.

Etapa primitiva (1196–1245)

Composicións máis antigas conservadas. Exemplo representativo: “Oro faz ost’o senhor de Navarra”. Entre os trobadores e xograres desta etapa destacan Meendinho, Pero da Ponte e Martín Codax.

Idade de ouro (1245–1282)

Periodo afonsino (1245–1284)

Coincide cos reinados de Afonso III en Portugal e de Alfonso X en Castela. O centro da lírica medieval sitúase en Toledo neste momento.

Período dionisíaco (1284–1325)

Coincide co reinado portugués de D. Dinis (trobador e mecenas). O centro difusor do lirismo trasládase á súa corte.

Período posdionisíaco (1325–1354)

Remata coa morte do último trobador e mecenas da lírica galego-portuguesa (mencionado como Pedro de Port nas fontes referidas).

Apógrafos renacentistas (s. XVI–XVII)

No Renacemento producíronse copias e recopilacións que transmitiron a tradición trobadoresca ata a época moderna:

Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa: o máis grande dos cancioneiros, con aproximadamente 1.647 cantigas e 150 autores; copiado por Angelo Colocci; contén referencias como a obra titulada “Arte de Trovac” (s. XIX nas edicións posteriores).
Cancioneiro da Vaticana e Cancioneiro de Berkeley: dúas copias asociadas ás copias feitas por Colocci; o fondo da Biblioteca do Vaticano contén preto de 1.200 cantigas; outra copia atópase na Universidade de Berkeley.

Decadencia (1354–1445)

Cambian os gustos cortesáns (libros de liñaxes e a prosa de ficción) e a lírica trobadoresca vese anticuada, entrando en declive. Aínda que no s. XV se seguen compondo cantigas trobadorescas, os poetas e compositores deste período forman parte da escola galego-castelá.

Figuras e funcións sociais

Trobador: compoñía e tocaba; era nobre; actuaba por diversión e prestixio.
Xograr: intérprete dos trobadores; algúns compoñían; outros eran bufóns; a maioría actuaba por diversión.
Segrel: compoñía e tocaba; desempeñaba unha actividade profesional (cobraba); pertencía á baixa nobreza ou aos estratos servís cualificados.
Menestrel: músicos que acompañaban aos xograres e trobadores.
Soldadeira: mulleres que bailaban nas interpretacións e participaban na representación escénica.

Manuscritos (fin s. XIII e comezos s. XIV)

Cancioneiro de Ajuda: asociado ao pazo portugués da Ajuda; recopilado posiblemente na corte de Afonso X ou D. Dinis. Contén unhas 310 cantigas de amor e 38 poemas diversos segundo as fontes mencionadas.
Pergamiño Vindel: custodiado en Nova York, atopado por Pedro Vindel; inclúe 7 cantigas de Martín Codax, con notación musical en 6 delas.
Pergamiño Sharrer: descuberto por Harvey Sharrer; inclúe 7 cantigas de amor de D. Dinis coa súa notación musical.

Notas finais

Este resumo conserva os elementos principais da tradición e da periodización da lírica galego-portuguesa: as súas causas lingüísticas e sociais, as etapas cronolóxicas, os principais protagonistas e as fontes manuscritas que permiten hoxe a súa coñecemento e interpretación musical.

Preguntas frecuentes

¿Qué es la lírica galego-portuguesa?

Es la poesía lírica en galego y portugués que se extendió por la península entre los siglos XII y XIV, compuesta y cantada por trovadores y xograres. Su difusión se debió a la proximidad lingüística de los romances occidentales y al papel de Galicia y su nobleza.

¿Qué diferencia hay entre trovador y xograr?

El trovador era noble y componía y tocaba por diversión y prestigio. El xograr era intérprete de los trovadores; algunos componían, otros eran bufones y la mayoría actuaba por diversión.

¿Qué es el Pergamiño Vindel?

Es un manuscrito custodiado en Nova York, descubierto por Pedro Vindel, que incluye 7 cantigas de Martín Codax, con notación musical en 6 de ellas.