Literatura Galega do Século XX: Ramón Cabanillas, Otero Pedrayo, Castelao e Vicente Risco

Autores clave da literatura galega do século XX

A continuación, preséntase unha revisión detallada das traxectorias literarias e vitais dos principais autores que marcaron o século XX en Galicia, fundamentais para entender a evolución cultural e política do país.

Ramón Cabanillas

Evidénciase a pegada do ideario agrarista de Basilio Álvarez con poemas sociais claramente anticaciquis. A influencia lírica en composicións intimistas pódese clasificar como costumista, destacando a introdución de elementos formais e temáticos propios do modernismo.

Únese ás Irmandades da Fala e consolídase como poeta cívico e combativo con Da terra asoballada (1917). A dignidade de Galicia como un suxeito colectivo, vítima do asoballamento castelán, faise aínda máis evidente. A súa influencia modernista obsérvase coas referencias exóticas e un novo tratamento da métrica (serventesios, versos alexandrinos, elementos sensoriais e sinestésicos).

Despois de estudar a saudade, comeza unha nova etapa na súa poesía: a poesía narrativa. Proba diso é Na noite estrelada (1926), coa que fai a súa achega á creación dunha historia mítica galega, continuando adscrita formalmente ao modernismo (con elementos como a espada Excalibur, o cabaleiro do Santo Graal ou o soño do rei Artur).

Biografía de Ramón Cabanillas

• Nacemento e morte: Cambados, 1876-1959.
• Traxectoria: Emigra a Cuba, onde entra en contacto cos grupos galeguistas.
• Recoñecementos: En 1920 ingresa na Real Academia Galega e vólvese trasladar a Madrid como representante do galego na Real Academia Española. Con 82 anos publica o poema Samos.

Otero Pedrayo

Ademais de poeta, foi dramaturgo, xeógrafo e historiador. Entre as súas novelas curtas destacan Pantelas, home libre, de ambientación rural, que introduce dous elementos que serán constantes na narrativa do autor: a identificación do home galego coa paisaxe e unha fidalguía decadente. Tamén publicou contos como Contos de camiño e da rúa.

A súa principal contribución son as súas novelas longas, que supoñen a definitiva incorporación da prosa galega moderna. Atopamos por primeira vez en galego técnicas narrativas propias da novela do século XX:

• Monólogo interior
• Estilo indirecto libre
• Alteración da estrutura narrativa
• Mestura de xéneros

En Os camiños da vida fala do proceso de transformación que sofre a sociedade galega do século XIX mediante o relato da decadencia das súas familias fidalgas. En Arredor de si, elabora un magnífico retrato da evolución ideolóxica da súa xeración a través do personaxe de Adrián Solovio, quen ao tempo que realiza unha viaxe exterior, leva a cabo unha viaxe interior que continúa en Devalar.

Biografía de Otero Pedrayo

• Nacemento e morte: Ourense, 1888-1976.
• Formación e contorna: Fillo dunha familia burguesa liberal, mantén amizade desde a infancia con Risco e Cuevillas. Estuda Dereito e drótorase en Filosofía.
• Actividade pública: De volta en Ourense, colabora na revista La Centuria e é elixido deputado do Partido Nacionalista Republicano por Ourense.
• Exilio interior e final: Despois da Guerra Civil será expulsado da súa cátedra de instituto, gañando por oposición a cátedra de Xeografía en Santiago. Trasládase ao seu pazo de Trasalba, onde morre en 1976.

Castelao

A súa traxectoria ideolóxica e artística está dominada polo compromiso con Galicia. Non obstante, posúe tamén unha serie de características que o diferencian dos membros do grupo Nós. A súa orixe máis humilde fixo que non se identificase co elitismo intelectual dos seus compañeiros, achegándose á realidade das clases populares, que adoitan ser as protagonistas da súa obra, tanto plástica como literaria, caracterizada pola súa sinxeleza expresiva e un humor acedo cargado de ironía.

En Un ollo de vidro. Memorias dun esqueleto preséntase un conxunto de historias ás que dá unidade o feito de estar contadas por un mesmo narrador: un esqueleto que contempla, grazas a un ollo de vidro, todo o que acontece no cemiterio da cidade a través da mirada de ultratumba.

Biografía de Castelao

• Nacemento e infancia: Nado nunha familia mariñeira, vive parte da súa infancia na Arxentina.
• Etapa universitaria: De volta en Galicia, estuda Medicina en Santiago, onde comeza a ser coñecido como caricaturista.
• Compromiso político: Incorpórase ás Irmandades da Fala co galeguismo progresista, participa na fundación do Partido Galeguista e é elixido deputado na loita pola consecución do Estatuto de Autonomía para Galicia.
• Guerra Civil e exilio: O inicio da guerra sorpréndeo en Madrid e nos anos seguintes viaxa por España acompañando ao Goberno Republicano. Finalmente fixa a súa residencia en Bos Aires, onde, xunto con outros exiliados, funda a revista Galeuzca. É nomeado ministro do goberno da República no exilio.
• Regreso póstumo: En 1984 os seus restos son trasladados a Santiago de Compostela e instálanse no Panteón de Galegos Ilustres.

Vicente Risco

Procedente da refinada e dandi cultura modernista, marcada pola indiferenza e o escepticismo cara ás culturas minoritarias, Risco únese ás Irmandades da Fala e pasa a converterse nun dos maiores promotores da ideoloxía galeguista.

Destacou como ensaísta grazas á súa Teoría do nacionalismo galego, converténdose no grande ideólogo do galeguismo. En “Nós, os inadaptados” explica a evolución ideolóxica do seu grupo xeracional, desde o rexeitamento do tempo e do mundo que lles toca vivir ata o descubrimento de Galicia. En Mitteleuropa relata a súa viaxe por Alemaña para estudar etnografía, falando do seu temor ante o marxismo e o nazismo emerxente.

No ámbito narrativo, o seu primeiro relato modernista é Do caso que lle aconteceu ao doutor Alveiro, que aborda o tema do esoterismo e a maxia a través dun protagonista que viaxa ao mundo dos mortos para lle devolver o movemento á momia de Tutankhamon. Outras obras salientables son O lobo da xente (baseado na lenda do lobishome), A trabe de ouro e a trabe de alcatrán, e a que pode considerarse a súa obra mestre:

O porco de pé: novela satírica na que o autor realiza unha dura crítica da burguesía ourensá, materializada na figura de don Celidonio, quen «ascendeu de porco a marrán e chegou a alcalde».

Tamén cultivou o teatro, destacando o drama O bufón de El-Rey, ambientado na Idade Media e con referencias á materia de Bretaña.