Manuel Curros Enríquez: Vida, Obra Poética e Ideoloxía no Rexurdimento Galego

Biografía de Manuel Curros Enríquez

Manuel Curros Enríquez naceu en Celanova en 1851. Por mor de problemas co seu ditatorial pai, fuxiu da casa aos 15 anos e marchou a Madrid para xuntarse co seu irmán maior. Alí estudou o Bacharelato e comezou a carreira de Dereito, ao tempo que colaboraba con xornais de ideoloxía progresista. En 1875 fundou en Madrid a sociedade Galicia Literaria, considerada a primeira asociación de escritores galegos da historia.

En 1877, logo de gañar o Certame Literario, instalouse no País Vasco xunto coa súa familia e traballou como funcionario en Facenda. Máis tarde publicou Aires da miña terra; o anticlericalismo dalgúns dos poemas do libro supúxolle ao autor unha excomuñón ditada polo bispo de Ourense, unha pena de cárcere de case dous anos e medio e unha sanción económica. Xa na Coruña publicou o seu segundo e mellor libro, titulado O divino sainete.

Con todo, as dificultades económicas obrigárono a emigrar a Cuba, onde fundaría e dirixiría xornais como La Tierra Gallega. Aínda que volveu a Galicia por un tempo, regresou a Cuba, onde finalmente faleceu no ano 1908.

Obra poética

Curros instálase definitivamente na lingua galega en 1877, ano no que concorre ao Certame Literario de Ourense. As bases deste certame establecían a obriga de presentar un poema sobre un costume, un sobre unha tradición e outro sobre un tipo popular. Curros alzouse co premio grazas a tres composicións: «Unha boda en Einibó», «A Virxe de Cristal» e «O gueiteiro», respectivamente.

O seu máximo esplendor literario está representado polos libros Aires da miña terra e O divino sainete. Así mesmo, consérvanse composicións dedicadas a Rosalía, como o poemario ou elexías «Na tumba de Rosalía» e «A Rosalía».

1. Aires da miña terra

Publicouse por primeira vez en 1880, aínda que a edición definitiva foi posterior e constou de 32 poemas heteroxéneos, enmarcados entre unha introdución —na que se xustifica a dignificación do idioma galego— e unha encomenda final que manifesta o firme compromiso do autor coa sociedade.

Este poemario divídese en tres grandes apartados:

• Poemas sociais ou cívicos: Constitúen a maioría do conxunto. Neles, o autor defende as súas ideas galeguistas, progresistas e democráticas, mentres critica duramente as inxustizas da sociedade do seu tempo.
• Poemas íntimos e de circunstancias: Teñen a súa orixe en acontecementos familiares ou desgrazas persoais de Curros, ademais de reflectir abertamente a súa postura non relixiosa.
• Poemas costumistas: Son os tres poemas longos cos que gañou o Certame Literario de Ourense, nos cales se percibe a influencia poética de Rosalía de Castro.

Os ataques dirixidos cara a Curros e as polémicas pola súa postura antirrelixiosa fixeron que o seu renome se estendese por toda Galicia, converténdose no poeta máis popular e aclamado da época.

2. O divino sainete

Trátase dun poema narrativo longo de carácter satírico-burlesco, composto por 512 tríades de versos octosílabos con rima consoante, no que se parodia a Divina Comedia de Dante Alighieri. A obra tiña varios obxectivos primordiais:

• Expresar a defensa sen concesións do Rexurdimento e dos seus principais autores, reivindicando unha literatura ao servizo de Galicia.
• Criticar as institucións de goberno, os sectores antiprogresistas e a xerarquía da Igrexa.
• Sátirizar abertamente os seus adversarios persoais, literarios e ideolóxicos.

O libro estrutúrase nunha introdución e oito cantos. O fío condutor é unha suposta peregrinación de Curros a Roma, traxecto durante o cal vai atopando polo camiño os seus múltiples inimigos.

Estética, temática e ideoloxía

Curros Enríquez foi un autor de fondas conviccións. Toda a súa produción poética está impregnada de ideas galeguistas, progresistas, democráticas, liberais e republicanas, mantendo unha loita constante fronte á opresión do poder civil e eclesiástico (pensamento que lle acarrexou serios prexuízos e preitos con ambos os estamentos).

A súa ideoloxía susténtase en tres piares principais:

• Progresismo: Defendía as liberdades fundamentais, os dereitos individuais e o avance cara á modernización social.
• Compromiso social: Denunciaba con vehemencia as inxustizas, situándose a prol dos marxinados, perseguidos e desfavorecidos.
• Anticlericalismo: Atacaba firmemente o poder temporal e a influencia da Igrexa católica, a figura papal e os dogmas tradicionais.

Cumpre destacar tamén a evolución ideolóxica que experimentou ao longo da súa vida; por exemplo, nos seus inicios cría que o capitalismo poría fin ao atraso feudal traendo prosperidade e liberdade individual, e nun principio valoraba a emigración de xeito favorable ata que, ao vivilo en primeira persoa en América, pasou a denunciala como unha traxedia nacional.

Lingua e estilo

As súas obras adoptan a forma viva e popular de falar o galego. O seu rexistro resulta máis enxebre, rico e depurado de castelanismos có de Rosalía de Castro, mais afástase do rexistro cultista e clasicista propio de Eduardo Pondal.

A poesía de Curros persigue fins esencialmente moralizantes, didácticos e reivindicativos, o que explica a escolla deliberada dunha lingua accesible e directa que puidese comprender a totalidade da poboación. No plano retórico, destaca o uso recorrente de recursos expresivos de gran forza rítmica, tales como anáforas e estruturas paralelísticas.