Monarquía e imperio español nos séculos XV–XVII: Reis Católicos, Austrias e colonización de América

1. A nova monarquía dos Reis Católicos

No século XV, diferentes territorios estaban gobernados por reis que estaban moi condicionados pola nobreza. En 1469 tivo lugar o matrimonio de dous herdeiros de diferentes coroas, Isabel de Castela e Fernando de Aragón, que prometeron respectar as costumes, o idioma, as leis e tamén as fronteiras de cada unha das coroas. Non se produciu unha unión xurídica das coroas, pero compartiron un escudo con elementos de ambas. Esta unión provocou temor en gran parte de Europa, no Papa e na nobreza, por seren unha ameaza potencial ao poder feudal.

Fortalecemento da administración real

Para incrementar a súa autoridade e lograr un mellor goberno dos seus reinos, os Reis Católicos reforzaron a administración real. Estableceron virreís e gobernadores nos distintos territorios como representantes do rei, coa función de vixiar o cumprimento das leis. Crearon un órgano asesor, o Consello Real, formado por nobres, algúns eclesiásticos e bispos. Reformaron a xustiza mediante o establecemento de Chancelerías e Audiencias, encargadas de atender os conflitos dos habitantes dun territorio, impartir xustiza, recadar impostos e recrutar homes para a guerra. Tamén impuxeron corrixidores (alcaldes) como representantes reais nas cidades, elixidos polas cortes. Ademais, iniciaron a formación dun exército permanente para non depender exclusivamente da nobreza.

Relixión e Inquisición

O Papa admitiu a unión matrimonial entre Isabel e Fernando. Para homoxeneizar os seus territorios impuxéronse medidas en materia relixiosa: proclamouse a imposición da relixión católica como única e promoveronse expulsións e constricións contra outras confesións. En 1472 os reis obrigaron aos xudeus a levar unha marca distintiva e finalmente, en 1492, decretouse a súa expulsión. En 1478 creouse o Tribunal da Inquisición, por petición papal, co obxectivo de vixiar a práctica do catolicismo e perseguir os chamados falsos conversos (xudeus que se facían pasar por cristiáns). Este tribunal contou co apoio tanto das autoridades eclesiásticas como dos reis.

Relación coa nobreza

Finalmente, os reis lograron que moitos nobres aceptasen perder parte do seu poder feudal. Moitos foron obrigados a abandonar os seus castelos e instalarse na corte, onde se lles ofrecían cargos ao servizo do monarca; isto tamén permitía vixialos para previr revoltas. Aínda que moitos nobres conservaron o seu poder económico e xurídico e intentaban seguir controlando aos campesiños, a perda do poder feudal limitou esa capacidade. A negativa aberta á monarquía ocasionou castigos severos, incluso a aplicación da pena de morte nalgúns casos.

2. O mandato de Carlos I e Felipe II

No século XVI gobernaron en España dous monarcas que forman parte dos denominados Austrias Maiores: Carlos I e Felipe II. A chegada ao trono destes reis foi posible pola política exterior dos Reis Católicos, baseada en alianzas dinásticas mediante o matrimonio das súas fillas con herdeiros doutras coroas europeas.

Carlos I

Tras o falecemento do seu avó e a incapacidade de Xoana —a chamada Xoana a Tola— para gobernar, o poder foi asumido progresivamente por Fernando e, posteriormente, chamouse a España ao fillo de Xoana, Carlos I, quen reinou como rei e emperador no período aproximado 1515–1519. Ao chegar a España herdou a Coroa española, as posesións en América, os Países Baixos, Austria e as posesións da antiga Corona de Aragón no Mediterráneo, polo que o seu dominio alcanzaba gran parte de Europa. Esta amplitude territorial ameazaba outras potencias, especialmente Inglaterra e Francia.

Carlos I optou por unha corte itinerante, o que levou a longas ausencias en determinados territorios; esas ausencias favoreceron revoltas locais. Entre as máis destacadas figuran a Revolta das Comunidades en Castela (un movemento urbano e nobre contra o rei pola presenza de asesores estranxeiros) e as Germanías na antiga Corona de Aragón (revóltas de burgueses e gremios contra os nobres partidarios do rei). Tamén afrontou conflitos exteriores —rivalidades con Francia, enfrontamentos co Imperio Otomán— e o conflito relixioso derivado da expansión da reforma protestante iniciada por Lutero en Alemaña e que chegaba a territorios como Flandes.

Felipe II

En 1555 Carlos I abdicou, cansado e enfermo, e transmitiu o poder a seu fillo Felipe II, aínda que non todas as posesións, xa que cedeu Austria ao seu irmán, mantendo este último certo control dinástico.

Felipe II estableceu unha corte fixa en Madrid e gobernou desde alí o amplo imperio que herdara. Herdou tamén os conflitos do seu pai: as tensións con Inglaterra, co Imperio Otomán e os problemas relixiosos. Destacan varias crises durante o seu reinado:

• Revolta dos Países Baixos (Flandes): o avance do protestantismo no norte deu lugar á rebeldía contra o dominio e os gobernadores españois; a parte norte alcanzou a independencia (o que hoxe é Holanda), mentres o sur permaneceu fiel a Felipe II e ao catolicismo.
• Incorporación de Portugal: tras a morte do último rei portugués sen descendencia, Felipe reclamou o trono por dereito dinástico e, mediante a presenza militar, incorporouse Portugal ás posesións españois, alcanzando unha expansión máxima do imperio (Unión Ibérica).
• Guerra contra Inglaterra: a intervención inglesa no comercio americano e o apoio aos piratas e aos rebeldes flamencos levou a Felipe II a organizar a Armada Invencible para invadir Inglaterra. A combinación de má elección de mandos e malas condicións meteorolóxicas provocou o fracaso desta expedición.

3. A crise do século XVII

No século XVII gobernaron os chamados Austrias Menores, sucesores que non conseguiron manter a extensión e a potencia alcanzadas no reinado de Carlos I e Felipe II. A partir de finais do século XVI e ao longo do século XVII comezou unha progresiva perda de territorios e da hegemonía española.

Causas da crise

No século XVII producíronse unha serie de factores que agravaron a situación: epidemias que arrasaron poboacións, unha agricultura deficitaria que non abastecía á poboación, malas colleitas e falta de man de obra. A combinación de crise demográfica e económica provocou a diminución da recadación fiscal; a Facenda Real entrou en sucesivas situacións de quebra e tivemos frecuentes empréstitos conxeladores, de modo que os recursos que chegaban de América foron a maior parte para pagar intereses e débedas. Todo isto contribúe á perda da hegemonía europea.

Ademais, a expulsión dos mouros convertidos (mouriscos) provocou a desocupación de terras agrícolas en determinadas zonas da Corona de Aragón, o que agravou a falta de man de obra e a caída da produción.

Gobernos e validos

Os reis Felipe III, Felipe IV e Carlos II amosaron escaso interese directo polo goberno; delegaron en persoas de confianza, os chamados validos. Destacaron o duque de Lerma (valido de Felipe III) e o conde‑duque de Olivares (valido de Felipe IV).

Unión de Armas e revoltas

A Unión de Armas foi unha proposta do Conde‑Duque de Olivares para unificar cargas militares e fiscais entre os distintos territorios da monarquía, esixindo unha contribución común. Esta medida pretendía centralizar recursos pero suscitou un forte rexeitamento por poñer en risco privilexios rexionais.

En 1640 producíronse importantes revoltas: Portugal proclamou a súa independencia tras un movemento nobiliario contra a presenza castelá e proclamou rei a un dos seus nobres; o intento de Olivares de sofocar a rebelión non tivo éxito e Portugal alcanzou a independencia definitiva na década de 1640. Ese mesmo ano en Cataluña estalou a chamada rebelión dos Segadores (Guerra dos Segadores): os campesiños cataláns revoltáronse contra a presenza e as cargas impostas polos exércitos, e produciuse o asasinato do representante real en Barcelona (un episodio coñecido como o Corpus de Sang). Cataluña chegou a negociar coa Francia de Luís XIII a incorporación ao seu dominio, e finalmente Felipe IV, ante a ameaza, aceptou negociar e conceder a recuperación de antigos privilexios a Cataluña a cambio de permanecer na monarquía española.

4. Economía e sociedade na Galiza dos Austrias

A situación en Galicia reflectía a maior parte do que sucedía en España: unha poboación que vivía principalmente da agricultura, moi pobre e baseada en explotacións tradicionais herdadas da Idade Media. A maior parte dos campesiños non eran propietarios, senón que traballaban para a nobreza ou para a Igrexa e tiñan que pagar taxas e rendas. A diferenza principal estaba na Galicia costeira, onde, fronte ás crises de fame, a xente complementaba a súa alimentación coa pesca.

A chegada de cultivos americanos e a pesca

A través do contacto con América chegaron novos produtos como o millo, que complementou os cereais locais (centeo e avea). O millo era máis resistente ás variacións meteorolóxicas, posibilitou maiores producións e non esixía períodos longos de descanso da terra; progresivamente introduciuse desde a costa cara ao interior durante os séculos XVI e XVII, contribuíndo a mellorar a alimentación e a resistencia ás epidemias e favorecendo unha densidade de poboación máis alta en comparación con outras zonas do interior de España.

Na Galicia da época destacaban poucas cidades: A Coruña, Santiago e Pontevedra. Santiago mantivo a súa importancia por razóns relixiosas; A Coruña tiña a capitanía xeral e a audiencia, sendo un centro administrativo; e Pontevedra destacou polos armadores que fomentaron a pesca do bacallau en Terranova, confeccionando barcos que ian a Terranova, pescaban e conservaban o bacallau con sal para logo traerllo a Galicia e integralo no comercio, especialmente cara aos portos do norte de Europa (Flandes). Esta actividade aportou riqueza no século XVI, mais no século XVII decaeu pola entrada dos ingleses e pola falta de protección estatal dos barcos pesqueiros fronte aos ataques e á competencia estranxeira.

Tamén se desenvolveu a pesca da sardiña e a súa salgadura como método de conservación para introducir o produto no mercado interior e no norte de Europa. Esta técnica foi aproveitada no século XVIII por empresarios cataláns que, partindo da experiencia galega, industrializaron a conserva, sendo a base das conserva-rias modernas.

Estrutura social galega

A nobreza galega máis poderosa ocupou altos cargos na corte española e mantivo a influencia durante os Austrias, actuando como embaixadores e asesores. En Galicia quedou unha nobreza de segundo rango, a chamada fidalguía, presente en case todos os pobos (a casa grande ou o pazo con frecuencia albergaba un fidalgo). Esta fidalguía non era moi rica pero exercía funcións intermediarias entre os campesiños e a Igrexa: recadar impostos e levalos á institución eclesiástica, que constituía o grupo social máis elevado en Galicia. Ao perder Galicia ese papel privilexiado, a Igrexa quedou como o grupo máis forte e por baixo dela situábanse estes fidalgos.

5. A conquista e colonización de América

As expedicións para a conquista de poboacións americanas foron organizadas por particulares que recibían permiso real a través de capitulacións. A cambio, unha vez dominados eses territorios, permanecían baixo autoridade real e os monarcas recompensaban os conquistadores con dereitos sobre riquezas (reservándose o quinto real das mineirías).

A conquista foi rápida pola superioridade militar dos españois, pola debilidade interna de moitos pobos indíxenas e pola actitude, en moitos casos, pacífica coa que algúns grupos recibiron aos españois. Como consecuencia da conquista e da colonización, a poboación indíxena sufriu un descenso brutal nos séculos XVI e XVII: por masacres e violencias, polas enfermidades traídas polos europeos (ás que carecían de inmunidade), pola explotación e polos traballos forzados; tamén se viu afectada a reprodución pola destrución da súa estrutura social. En moitas rexións a poboación indíxena veu reducida ou, mesmo, desapareceu.

Sistemas de traballo forzoso

Desde os inicios os españois buscaron man de obra barata para as súas actividades económicas (cultivos, gandería, explotación mineira). Esta man de obra obtívose mediante sistemas como a encomenda e a mita:

• Encomenda: consistía na entrega de indíxenas por parte da Coroa aos colonos españois; a cambio da súa protección e da instrución relixiosa, os encomendeiros tiñan dereito a esixir prestacións laborais ou o pago de determinados tributos.
• Mita: aplicábase nas minas e supuña a obrigación dos indíxenas de traballar durante varios meses ao ano nas explotacións mineiras a cambio dun salario moi reducido.

O sistema de encomendas iniciouse ao redor de 1499, pero a dureza dos traballos xerou unha alta mortalidade entre os indíxenas e unha polémica sobre a súa condición xurídica: formalmente considerábanse libres e non podían ser escravizados, o que motivou protestas de diversos sectores relixiosos e presión sobre a Coroa para legislar en materia de traballo e liberdade dos indíxenas.

Administración e leis nas Indias

Os novos territorios americanos, englobados baixo o nome de Indias, pasaron a depender da Coroa de Castela. Para o seu goberno creáronse institucións centrais en España, como o Consello de Indias e a Casa de Contratación de Sevilla, e unha administración territorial en América composta por gobernacións, audiencias e virreinatos. Nas cidades poboada por españois establecéronse cabildos (institucións semellantes aos concellos de Castela) e creáronse tamén pobos de indios, separados pero non moi afastados das poboacións de españois, para facilitar a súa evangelización.

Para regular a vida política e socioeconómica nas colonias xurdiron as chamadas Leyes das Indias (Leis de Burgos, Leis Novas e posteriores recopilacións). Estas leis pretendían dominar e controlar o territorio, explotar os recursos, someter e evangelizar aos indíxenas, impoñer o modelo administrativo de Castela e aplicar unha orde legal por riba da diversidade preexistente. En teoría buscaban protexer os dereitos dos indíxenas e evitar abusos; na práctica, a pesar de que os indíxenas eran declarados libres e estaba prohibida a súa escravitude, continuaron sometidos a traballos forzados e considerados socialmente inferiores.