Guaraní: posposiciones, conjunciones, adjetivos y numerales con ejemplos
Resumen
Este documento recoge elementos básicos de la gramática guaraní: posposiciones, conjunciones, interjecciones, adjetivos, numerales y la estructura de una carta. Incluye también ejemplos de tarjetas, telegramas, sinónimos, antónimos, homónimos y parónimos. Sirve para repasar vocabulario y estructuras con frases de muestra en guaraní y español.
Puntos clave
- Las posposiciones monosilábicas incluyen A (en), Gui (de) y Re (por), mientras que las polisilábicas incluyen Peve (hasta), Guive (desde), Ndive (con) y Rehe (por).
- La conjunción copulativa 'ha' equivale a 'y' en español, como en 'Pedro opurahéi ha Maria ojeroky'.
- La conjunción disyuntiva 'térã' equivale a 'o' o 'u' en español.
- Los adjetivos se presentan en pares de opuestos, como puku/mbyky (largo/corto) y porã/vai (bonito/feo).
- Los demostrativos se dividen en los de presencia (ko, ko'ã, pe, ã) y los de ausencia (upe, aipo, ku, umi).
- Los posesivos incluyen che (mi), nde/ne (tu), ñande/ñane (nuestro inclusivo) y ore (nuestro exclusivo).
Posposiciones – Ñe’ẽriregua
Amba’apóta ógape. Trabajaré en casa. // Rohecha mombyry guive. Te veo desde lejos.
Monosilábicas
Pe: A – EN / Me: A – EN / Gui: DE / Re: POR
Polisilábicas
Peve: HASTA. / Meve: HASTA. / Guive: DESDE. / Ndive: CON. / Rehe: POR.
Conjunción Copulativa
Pedro opurahéi ha Maria ojeroky. Pedro canta y Maria baila. Ha: y – e
Disyuntiva
Luis térã Oscar ohokuri tasyópe? ¿Luis u Oscar fue al hospital? Ỹrõ Térã: o – u
Ñe’ẽndýi – Interjecciones
Néike: apuro. E’a – épa: sorpresa – asombro. Cháke – háke: cuidado. Ñandejára! Asombro – admiración. Aichejáranga! Compasión – lástima. Hýpy: rechazo. Pípu: alegría.
Adjetivos – Teroja
Puku / mbyky; porã / vai; pyahu / tuja
Pytã: rojo. Sa’yju: amarillo. Hũ: negro. Hovy: azul.
Kyra: gordo. Piru: flaco. Tuicha: grande. Michĩ: chico. Arandu: inteligente. Potĩ: limpio/a.
Teroja Techaukarã – Adjetivos Demostrativos
Tovakegua (presencia): Ko: este/a. Ko’ã: estos/as. Pe: ese/a. Ã: estos/as. Amo: aquel/aquella. Umi: estos/as – aquellos/as.
Tovake’ ỸVagua (ausencia): Upe / Aipo / Ku: ese/a. Umi: esos/as – aquellos/as. Ku karai arandu. Ese señor inteligente.
Mba’éva – Adjetivos Posesivos
Che: mi. Nde – ne: tu. Ñande – ñane: nuestro (inclusivo). Ore: nuestro (exclusivo). Ñande sy ogueru yvoty.
Papára – Numerales
Mokõi mitã: dos niños. // Irundy apyka: cuatro sillas. // Mbohapy jagua: tres perros.
Estructura de una Carta
Arange: fecha. Ahata ja’u terere ko’ẽramo nde rógape.
Mávapepa oho: encabezamiento. Ipype jajuhu
Maitei: saludo. Mávape guarã: destinatario.
Hete: cuerpo. Teraguapy: firma.
Maitei paha: despedida / saludo final.
Teraguapy: firma. Arange: fecha.
Kuatia’atã’i – Tarjeta
Vy’apavẽ rehegua – De felicitación
Mbo’ehára: Opa mba’e porã ndéve guarã. Ndéve po’a, tesãi ha py’aguapy. Vy’apavẽ nde árape! Luisa 30/04/2023
Peipirũ rehegua – De invitación: Avy’aitéta rejúro chemoirũ che arambotýpe. Arapokõi 20 jasypo, 20:00 aravo jave, che rógape. Roha’ãrõta.
Haipyre Pehẽngue – Telegrama (partes)
Moõpa oiko: domicilio. Moõpa oho: destino. Mba’épa he’i: mensaje. Mávapa oguerahauka: nombre del remitente. Moõguápa: ciudad.
Ñe’ẽ He’isejojáva – Sinónimos
Inimbe – Tupa: cama. Vare’a – Ñembyahýi: hambre. Óga – Tapyĩ: casa. Japu – Gua’u: mentira. Viru – Pirapire: dinero.
Ñe’ẽ He’ise’avýva – Antónimos
Yvate: alto / Karape: bajo. Porã: lindo / Vai: feo. Tuicha: grande / Michĩ: pequeño. Pyahu: nuevo / Tuja: viejo. Heẽ: sí / Nahániri: no.
Ñe’ẽ Heraj ojová – Homónimos
Po: saltar – mano – cinco. Jasy: mes – luna. Pyta: talón – quedar. A: fruta – caerse. Ty: orina – echar. Kaigue: perezoso – quemado. Ke: dormir – entrar. Aju: vengo – maduro.
Ñe’ẽ Ojojoguanunguáva – Parónimos
Pytã: rojo / pyta: talón
Mbói: serpiente / mbo’i: cortar
Tái: picante / tãi: diente / tai: letra
Kua: agujero / ku’a: cintura / kuã: dedo
Poha: quinto / pohã: remedio
Sái: vestido / sa’i: poco
Descargar
PDF Word HTMLPreguntas frecuentes
¿Qué diferencia hay entre 'ñande' y 'ore' en guaraní?
El texto indica que 'ñande/ñane' es el posesivo 'nuestro' inclusivo y 'ore' es el 'nuestro' exclusivo. Se diferencian por si la persona con la que se habla está incluida en el 'nosotros'.
¿Cómo se dice 'mi' en guaraní según el documento?
Según el documento, el posesivo 'mi' se dice 'che'.
Ponte a prueba
Tarjetas de repaso
Pulsa una tarjeta para ver la respuesta.
Test
Preguntas generadas con IA a partir del documento: comprueba las respuestas con el texto.