Recopilación de Relentos Breves e Historias de Tradición Oral

1. Sobre a morte de Bieito

Trata sobre o momento en que levan ó Bieito no ataúde para enterralo no camposanto. Un dos que portaba o cadaleito oíu un rebulir dentro, pero por vergoña e por mor a ser acusado de troleiro, non dixo nada. Ao rematar o enterro, o home decidiu volver ó camposanto para desenterralo, pero canda xa estaba co sacho nas mans oíu que se achegaba xente, e botou a correr. E así rematou todo, sen saber se o Bieito ía vivo ou morto.

2. De como se condanou o Ramires

Neste relato nárrase a agonía de Ramires, un indiano que pasou vinte anos en terras de Catamarca. Ao regresar á súa aldea, agora moribundo e rico, ten que afrontar a súa morte e a reacción da comunidade, que o considera un home rebelde por negarse a confesarse e reconciliarse cos principios relixiosos da igrexa.

A súa vida foi marcada pola súa orixe humilde e o seu traballo en terras estranxeiras, pero, durante os seus últimos momentos, rexeita a confesión, manténdose firme na súa convicción de que non necesita redención. A pesar das loitas interiores e da presión da súa familia e o crego, Ramires elixe morrer segundo as súas crenzas, deixando unha pegada ambigua de amor, rebeldía e sofrimento.

3. A volta

A vella Resenda, que vive soa, recorda o seu marido e as súas terras en Mouramia. O seu fillo, Andrés, desapareceu en circunstancias misteriosas, e ela pasou moitos anos esperando o seu regreso.

Un día, cando xa está anciá, sente que algo estraño ocorre na súa casa. De noite, escoita ruidos e chama ao seu fillo, pensando que está alí, pero ninguén responde. Pouco despois, cando os veciños forzan a porta, atopan a vella morta xunto ao lume apagado. O fillo nunca regresou, e os veciños sospeitan que algo sobrenatural ocorreu coa vella Resenda e o seu amor pola súa terra e o seu fillo perdido.

4. A luz en silencio

O narrador, que volve á súa terra natal para resolver un asunto familiar, sente un medo inexplicable durante a súa estancia na casa dos seus pais. A casa, chea de sombras e escuridade, parece estar viva cunha enerxía que o intimida.

Despois de examinar uns papeis antigos, percibe unha luz estraña que aparece no corredor. A pesar de non ver a ninguén, esa luz parece ter a súa propia vontade, e o narrador sente que algo ou alguén está presente, observándoo.

5. Historia dun xoguete

Bastián, un mariñeiro, decide construír un barco de xoguete para o seu fillo, ao que lle dá o nome de Nosa Señora do Carme. Despois de construír a embarcación, deciden probala no mar. Pero o barco afunde, e o propio Bastián, frustrado, marcha sen deixar rastro, e nunca máis se soubo del.

Pasado o tempo, o fillo pequeno, mentres xoga na praia, atopa o barco e, emocionado, levámoo a casa. Colócao nunha repisa mirando cara ao mar, lembrando ao seu pai, que se perdeu na súa propia viaxe. O barco queda como un símbolo de ausencia e perda.

6. O Vello Moreno

O Vello Moreno era un mariñeiro que pasaba moito tempo cun grupo de amigos nunha taberna. Un día, mentres falaban de mulleres e das súas historias de amores e traizóns, o Vello Moreno contoulle aos seus amigos a historia dunha muller casada cun mariñeiro.

A muller, mentres o marido estaba no mar, traizouno con outros homes, e o segredo foi correndo de boca en boca ata que chegou ao coñecemento do mariñeiro. Finalmente, a muller foi ao peirao coas súas fillas a esperar o regreso do seu home, pero el nunca chegou.

7. O vagamundo

O vagamundo, un home solitario que, como un paria, camiña de vila en vila, descoidado e mal vestido, é coñecido como o "Mangallón", un nome que reflicte o desprezo da xente cara a el.

Desde neno foi mal criado, non foi á escola e nunca socializou co resto dos rapaces. Cando medrou, os seus compañeiros deixárono atrás, e el quedou sempre no mesmo lugar, sen rumbo, afastado das mozas que se reían del. O vagamundo é, en realidade, un neno atrapado no corpo dun adulto, sen papel neste mundo. A súa vida está marcada pola soidade, pero tamén pola liberdade dunha existencia marcada pola falta de conexión e pertenza.

8. O vello que quería ver o tren

Eran de alá da montaña… Dunha desas aldeas de nome bravo e silvestre que repousan perdidas entre calados cumios. Longa viaxe fixeran en recoñecemento do antollo do vello. O vello nunca vira o tren e quería velo antes de morrer.

A filla e o xenro, un tanto indiferentes, miraban con asco, pero o vello non tiña volta. Un día, o cura enterouse e levou ao vello e ao neto para ver o tren. O vello estaba feliz, aínda que tamén quedou triste ao ver o tren pasar.

9. O neno suicida

Cando o taberneiro terminou de ler a noticia dun neno que se suicidara, un vagabundo na taberna contou que en 1830, unha muller desexara un neno puro; en vez diso, naceu un vello sen capacidade de falar. O neno foi levado ao xuíz e ao hospital.

A pesar de aparentar ser mozo, o vello ocultaba o seu segredo: dentro del seguía a ser un neno atrapado no corpo dun vello. Ao longo da súa vida, traballou e fixo fortuna, pero non puido escapar do seu destino. Finalmente, o vello morreu sen conseguir liberarse. O vagabundo finalizou dicindo que ese foi o verdadeiro neno suicida, atrapado no seu corpo sen poder vivir. O taberneiro negou a historia, pero os demais quedaron pensativos mentres o vagabundo marchaba sen pagar.

10. Na morte de Estreliña

Estreliña era unha rapaza moi obediente e sempre facía todo o que lle mandaban os seus pais. Iba á fonte, á horta, á escola, e xogaba cos seus amigos con moita ledicia. Todos a coñecían pola súa amabilidade e sorriso, e cando pasaba pola súa ventá, sempre estaba sorrindo.

Un día, Estreliña morreu. Na súa casa, a nai e a irmá choraban, pero a nai só repetía as súas instrucións diarias: "Estreliña vai á fonte, Estreliña vai á horta..." O que destacaba de todo isto era que a súa morte non foi sentida por quen ela era, senón pola súa obediencia e o que facía todos os días. A súa irmá recordaba as pequenas cousas que Estreliña facía, pero a nai só repetía o seu nome, coma se fose un eco do pasado.

11. O grandor do mundo

Un home de vila, escoitando as historias sobre Bos Aires e as súas marabillas, decidiu viaxar alí para descubrir todo o que lle contaban. Cando chegou, atopou unha urbe diferente á súa imaxe idealizada: un lugar cheo de ruídos e xente en movemento que o deixou atónito.

A realidade non se axustaba á súa imaxinación. Despois de pasar dez anos alí, volveu á súa terra natal. Volveu rico, pola fortuna, pero tamén cargado de penurias e recordos. Mentres estaba na súa casa, murmuraba con melancolía: "Que grande é o mundo", recoñecendo a distancia que existe entre o soño e a realidade.

12. Pampín

Pampín é un mozo de carácter travieso e curioso, cun espírito incansable que sempre anda facendo travesuras na ribeira. A súa presenza é como un refacho de aire fresco, sempre alerta ás cousas ao seu redor, coma se fose un pequeno xefe de orquestra que anima o mundo a moverse ao seu ritmo.

Ao final, xa sexa axudando a apartar lanchas ou a salvar peixiños atrapados na area, Pampín ten esa maneira súa de estar presente en todo, dándolle á vida un toque de maxia e sorpresa.

13. Espanto de nenos

Un grupo de nenos xogaba nun vello almacén, un lugar cheo de restos esquecidos e sombras. Durante un dos xogos, un ollo misterioso apareceu por un buraco no teito, observando aos nenos en silencio.

O medo tomou conta deles por un intre, e a casa pareceu adquirir vida propia, coma se os observase desde algunha forza ou ser oculto. Algúns pensaban que o ollo era dun anxo ou dunha vella, outros crían que non era máis que unha ilusión. O espanto deixou unha marca naqueles rapaces, que, moitos anos despois, aínda lembraban o misterio do almacén e o ollo que lles espiaba.

14. Na ponte de ferro

(Emprego da ironía - Tema: A morte)

Un home aparece na vida do narrador, un compañeiro que observa a vida desde a distancia, xa sexa no porto ou no vagón dun tren. A súa forma de falar revela a súa loita interna, pero tamén un certo desencanto.

Finalmente, o narrador comprende que o home só desexaba unha vida sen complicacións, cun quiosco de xornais en Nova York, sen máis pretensións que gozar do día a día. Este encontro deixará unha lección importante sobre as aspiracións sen gloria, pero tamén sobre as pequenas satisfaccións da vida.

15. Nova York é noso

Un neno, aparentemente arrogante e cheo de orgullo, loita internamente por expresar algo importante aos outros nenos que xogaban á beira do mar. Mentres os seus compañeiros ignoran as súas tentativas de comunicarse, o neno, que está agardando o regreso do seu pai, finalmente solta unha frase decisiva cando o ve desembarcar: "¡Nova York é noso!"

A súa declaración de dominio e de pertenza a un lugar simbólico reflectía a súa ansia de afirmar a súa identidade e o seu poder sobre o mundo que o rodea.

16. O caso dos tres fornos

O narrador narra unha historia de resistencia e principios nun barco, onde un compañeiro de tripulación insiste en que debe limpar tres fornos, mentres o narrador só acepta limpar o seu. A pesar de ser instruído polo capitán para limpar os fornos, o narrador mantén a súa postura, defendendo que non ten por que asumir máis responsabilidade que a súa.

Ao final, a súa loita polo dereito a decidir sobre o seu traballo resulta en que, cando chegan a Marsella, o capitán —que respecta a súa postura— non o forza a limpar máis fornos, e o narrador marcha sen queixas, pero levando consigo a súa lección de integridade e dignidade persoal.

17. Once mil novecentos vinteseis

(Emprego da ironía - Tema: A morte)

Un home espertou no interior dun nicho, confuso e cheo de angustia. Trala súa morte aparente, e despois de rememorar estrañas sensacións e escoitar ao doutor, descubriu que non estaba enterrado, senón que vivía nun futuro distante: o ano 11.926.

Coa chave que atopou, logrou saír, pero ao fuxir do nicho atopou un mundo desértico, sentindose só. Despois de explorar un pouco, atopou un par de persoas —un home e un neno—, pero a súa realidade xa era tan distante que non puido comunicarse con eles. Sentíndose como o último ser humano, o home correu pola terra desolada até dar cun mar solitario. Finalmente, despertou nunha casa, querendo esquecer esa pesadelo.

18. O drama do cabalo de axedrez

Nun taboleiro de axedrez, o Cabalo Branco de Rei desaparece e, ao preguntar polo seu paradoiro, as demais pezas comezan a discutir sobre o seu rol e identidade.

O Cabalo Branco, que non quere ser só un cabalo, senón unha peza múltiple que combine roles de Alfil, Torre, Peón e Rei, provoca a frustración do Rei Branco, que elixe a claridade. A discusión continúa entre os diferentes personaxes, incluíndo a Raíña e os peóns, que debaten sobre as súas funcións e os seus destinos. Ao final, a Raíña Branca, tras apagar a súa luz, acepta a serenidade na súa función, mentres todo se mestura nun silencio inquietante.

19. Un conto de reis

O narrador, paseando sen rumbo, entra nunha taberna onde atopa un mariñeiro que medita sobre o seu pasado. Mentres conversan, o mariñeiro relata a historia de Melchor, un sabio cun profundo coñecemento dos idiomas e do ceo.

Melchor era como un "estreleiro", capaz de entender as estrelas coma se fosen paxaros. A pesar da súa sabedoría, perdeu o contacto con el por erros propios. O narrador escoita fascinado, pero ao final non consegue desentrañar completamente o misterio que Melchor representa. A historia remata cunha sensación de desconcerto, cando o narrador non pode escribir o conto que o Director lle pedira debido á complexidade do enigma presentado polo mariñeiro.

20. De como veu a Rianxo unha balea

(Emprego da ironía - Tema: A morte)

O narrador lembra a chegada dunha balea á ría de Rianxo cando era mozo. A balea, de tamaño considerable, foi un fenómeno que atraeu a atención dos habitantes. Estaba atrapada entre as rochas e as mareas, e os intentos dos mariñeiros por liberala foron ineficaces.

Finalmente, a balea morre na praia de Vilanova. O narrador describe a súa agonía e compara a súa morte cun sacrificio. A morte da balea provoca un debate sobre a quen se debe atribuir o mérito de atopala, se a Rianxo ou a Vilanova, pero o narrador sentía que Rianxo tiña a parte máis fermosa da historia. A morte do animal deixa unha profunda sensación de melancolía e tristeza.