A Restauración Borbónica en España: Desafíos Políticos e Sociais do Século XIX

As Forzas de Oposición na Restauración

Durante a Restauración, as principais forzas de oposición eran o republicanismo e o carlismo. A dirección do carlismo optou por exiliarse en Francia, mentres que un sector preferiu quedar fóra do sistema, levando a cabo varias conspiracións. Outro sector, pola contra, decidiu crear un partido definido polo liberalismo.

O Republicanismo e as súas Faccións

Os sectores republicanos enfrontáronse a unha forte represión por parte das autoridades políticas e a importantes diverxencias no seu seo. O republicanismo unitario dividiuse en:

• O Partido Posibilista, fundado por Emilio Castelar.
• Os núcleos máis radicais formaron o Partido Republicano Progresista, encabezado por Ruiz Zorrilla.
• O resto do republicanismo unitario organizouse en torno ao Partido Centralista, de Nicolás Salmerón.

O republicanismo federalista, pola súa banda, seguiu baixo a influencia de Pi i Margall. O republicanismo revitalizouse coa introdución do sufraxio universal e reunificouse coa creación da Unión Republicana en 1893, que agrupaba a federais, centralistas e progresistas.

Fraude Electoral, Oligarquía e Caciquismo na Restauración

A necesidade dos gobernos de gañar as eleccións provocou o seu falseamento permanente e o desenvolvemento dunha rede de relacións e influencias baseada na unión dos notables locais e na manipulación das masas populares. Este sistema funcionaba de arriba abaixo:

1. Na cúspide atopábase a minoría política dirixente, que conformaba a oligarquía e entre a cal se escollían os candidatos.
2. Nun nivel intermedio, o gobernador civil colaboraba na elaboración do encadramento, contando coa axuda dos alcaldes e da Garda Civil.
3. Na base desta pirámide estaba o cacique local, un personaxe que gozaba dunha grande influencia e que a empregaba ao servizo do candidato do Goberno.

Tratábase dun sistema electoral corrompido e manipulador. Calquera método para conseguir o resultado electoral desexado era válido: compra de influencias, concesión de favores, resolución de problemas, falsificación masiva de votos ou pucheirazo (substitución masiva dos votos emitidos en beneficio do candidato oficial). Todo este conxunto de trampas electorais coñécese como fraude electoral, que consistía na adulteración sistemática dos resultados electorais.

O Desastre de 1898: Fin do Imperio Colonial Español

En 1895, os separatistas cubanos reiniciaron a guerra contra España. En Filipinas, a insurrección comezou en Luzón en 1896. Co obxectivo de acabar coa rebelión, as autoridades españolas reforzaron os seus efectivos militares nas colonias, enviando numerosas tropas. Porén, estas presentaban amplas carencias e debilidades.

En 1898, a explosión do cruceiro norteamericano Maine, ancorado na Habana, serviu de escusa para que o Goberno dos EE.UU. enviase un ultimato a España, esixindo que renunciase ao seu dominio sobre Cuba. A raíña rexente e o Goberno sabían que ían perder a guerra; con todo, se non a afrontaban, a monarquía e o sistema da Restauración caerían, debido ao peso abrumador da opinión pública, que estaba a favor de presentar batalla.

A guerra foi rápida e contundente, dadas as grandes diferenzas entre os dous exércitos: a escuadra española non podía competir fronte aos poderosos norteamericanos. Os escenarios das batallas foron Santiago de Cuba, Cavite e Manila, onde se produciu en poucos días unha rápida e contundente derrota. O Goberno español, ante a superioridade militar dos EE.UU., solicitou o armisticio.

As negociacións de paz remataron coa sinatura do Tratado de París, polo cal España cedía Cuba, Porto Rico, Filipinas e a illa de Guam aos EE.UU., a cambio de 20 millóns de dólares. O resto das posesións españolas no Pacífico foron vendidas por España a Alemaña en 1899. Desaparecía así o imperio colonial español en América e no Pacífico.

Impacto e Consecuencias do Desastre de 1898

A derrota de 1898 foi cualificada como o Desastre do 98 e causou un forte choque na opinión pública. Non houbo unha crise política que provocase a quebra do sistema vixente, nin tampouco unha crise económica significativa a pesar da perda dos mercados coloniais.

Porén, si houbo un profundo desastre moral, xa que España fenecía como potencia colonial e, no concerto europeo, pasaba a ser tratada como un país moribundo. Os movementos nacionalistas aproveitaron este "desastre", experimentando unha grande expansión ao poñerse de manifesto a incapacidade da oligarquía dominante para modernizar o país.

Os militares sentiron unha profunda frustración e responsabilizaron do fracaso aos políticos. Pecháronse nunha actitude de defensa corporativa, de desprezo á sociedade civil e ao sistema liberal. Os intelectuais, pola súa banda, desenvolveron unha reflexión crítica sobre España, marcada pola desmoralización, o pesimismo e a idea de decadencia. As clases populares, en cambio, respiraron tranquilas ao non ter que enviar os seus fillos a morrer a Cuba.

Galicia durante a Restauración Borbónica

O sistema político da Restauración implantouse con especial éxito en Galicia. Algúns líderes destacados do Partido Conservador foron José Elduayen e Manuel Linares Rivas. Entre os líderes do Partido Liberal, destacaron Eugenio Montero Ríos e Eduardo Vicenti. Uns e outros repartíronse o control de Galicia.

Fóra do sistema quedaban todas as demais forzas que, con todo, mantiveron unha presenza pública a través da prensa, dos ateneos culturais e dalgunhas manifestacións e protestas.

Os republicanos conseguiron unha notable implantación; os tradicionalistas sostiveron unha prensa social-católica e lograron unha notable penetración no nacente movemento agrarista. Anarquistas e socialistas animaron un movemento obreiro pequeno pero continuo e suficientemente vivo.