O Réxime Franquista e a Oposición Antifranquista en España e Galicia

O Réxime Franquista: Orixe, Características e Etapas

Este comentario abrangue a ditadura franquista, que se prolongou durante case catro décadas baixo o liderado do ditador Francisco Franco Bahamonde. Dita ditadura deu comezo no ano 1939 tras a fin da Guerra Civil, coincidindo temporalmente co pulo do fascismo en Europa, un sistema antidemocrático e totalitario que procuraba o control absoluto sobre a sociedade.

A ditadura estivo presidida polo xefe supremo, o Caudillo de España, quen concentrou nas súas mans a totalidade dos poderes do Estado. Este réxime pódese cualificar como unha ditadura militar e conservadora de fonda inspiración católica (o coñecido como nacionalcatolicismo), que asemade incorporou elementos da liturxia e organización do fascismo italiano. Restablecéronse os símbolos tradicionais, como a bandeira bicolor e o himno nacional. As diferentes correntes políticas sublevadas —falanxistas, carlistas e monárquicos— foron unificadas compulsoriamente nun partido único: a FET y de las JONS (o Movemento Nacional).

O franquismo careceu dunha constitución democrática; no seu lugar, articulouse institucionalmente a través dun conxunto de normas fundamentais denominadas Leis Fundamentais do Reino. O sostén básico do réxime foi o Exército, garante da orde pública e da unidade fronte aos cualificados como «inimigos da patria»: comunistas, liberais e nacionalistas periféricos. Para lexitimarse formalmente e mellorar a súa imaxe exterior ante as democracias occidentais, o aparello político adoptou a fórmula retórica da democracia orgánica.

Evolución Internacional da Ditadura

Cando en 1939 estalou a Segunda Guerra Mundial, España declarou inicialmente a neutralidade, pasando logo á non belixerancia tras os éxitos do Eixo. En 1941, cando Alemaña invadiu a URSS, Franco enviou a División Azul para combater o comunismo. No entanto, a partir de 1943, co cambio no rumbo bélico a prol dos Aliados, o réxime volveu virar cara á estrita neutralidade.

Entre 1945 e 1953 tivo lugar a etapa de illamento internacional: España foi excluída da fundación da ONU e apenas contou co apoio de Portugal, a Arxentina de Perón e a Santa Sede. Esta situación mudou co estalido da Guerra Fría, contexto xeopolítico que propiciou o recoñecemento internacional de Franco grazas ao seu férreo anticomunismo. En 1953 acadáronse dous fitos decisivos: a sinatura do Concordato coa Santa Sede e os Pactos de Madrid cos Estados Unidos, permitindo finalmente a entrada de España na ONU en 1955.

A Represión e a Primeira Oposición: Guerrilla e Exilio

Durante a primeira etapa do franquismo, a represión institucionalizada desmantelou calquera disidencia interna. Malia o terror, a resistencia manifestouse en dous ámbitos esenciais:

• O exilio: Miles de republicanos víronse na obriga de refuxiarse no estranxeiro. Os destinos principais foron Francia, onde moitos padeceron campos de internamento ou loitaron na Resistencia; México, país que acolleu formalmente as institucións do goberno republicano no exilio baixo a presidencia de Lázaro Cárdenas; e a Unión Soviética, receptora preferente de cadros do Partido Comunista e dos nenos da guerra.
• A guerrilla antifranquista (os maquis): Integrada por militantes de esquerdas (socialistas, anarquistas e predominantemente comunistas) que botaron ao monte para fuxir da represión e combater o réxime polas armas. Pese ao apoio puntual da poboación civil (enlaces), as condicións de supervivencia foron extremas debido ao acoso constante da Garda Civil. En Galicia, a guerrilla tivo un arraigo senlleiro, con figuras lendarias como Pancho ou Foucellas (Benigno Andrade). Porén, tras o abandono das consignas armadas a comezos dos anos 50, a actividade declinou definitivamente tras sufrir incontables baixas e detencións.

Transformacións Económicas e Reactivación da Oposición (Anos 60 e 70)

Nas décadas de 1960 e 1970, grazas ao Plan de Estabilización de 1959 e aos Plans de Desenvolvemento, España experimentou un intenso crecemento económico e modernización estrutural. Isto trouxo consigo o desenvolvemento urbano, a expansión das clases medias e a progresiva incorporación da muller ao mercado laboral e á vida pública.

Os Novos Focos da Protesta Social

Estes cambios socioeconómicos impulsaron a reorganización da oposición interna democrática:

• O movemento estudantil: As universidades convertéronse nun viveiro permanente de disidencia. Os estudantes mobilizáronse para esixir liberdades democráticas e desmantelar o sindicato oficial (SEU), respondendo as autoridades con peches de facultades, sancións académicas, cargas policiais e detencións masivas.
• O movemento obreiro: Tras anos de parálise, as folgas multiplicáronse ao longo dos anos sesenta. Nacen as Comisións Obreiras (CC.OO.), que empregaron con éxito a táctica de infiltrarse nas estruturas do Sindicato Vertical oficial. O réxime respondeu coa creación do Tribunal de Orde Pública (TOP) en 1963 para xulgar delitos políticos. En Galicia producíronse conflitos de enorme relevancia histórica, salientando a folga de Ferrol de 1972 —onde a represión policial causou dous obreiros asasinados (Amador e Daniel) e dezenas de feridos— e a posterior folga xeral de Vigo desencadeada na factoría de Citroën, que paralizou a cidade durante vinte días.

O Tardofranquismo e a Crise Final do Réxime

Nos derradeiros anos da ditadura, o agravamento da saúde de Franco e o asasinato de Carrero Blanco en 1973 aceleraron a descomposición do réxime e o fortalecemento das forzas opositoras:

• A disidencia interna e política: Sectores reformistas procedentes do propio aparello (como o Grupo Tácito) comezaron a defender unha transición pactada cara á democracia; moitos dos seus integrantes participarían despois nos gobernos de Adolfo Suárez.
• A Igrexa católica: A xerarquía eclesiástica, outrora apoio incondicional, foise distanciando progresivamente da ditadura tras o Concilio Vaticano II, xurdindo sectores críticos e comprometidos cos dereitos sociais e laborais.
• O estamento militar: Fundouse clandestinamente a Unión Militar Democrática (UMD), integrada por oficiais novos partidarios dun sistema democrático homologable ao europeo.
• A conflitividade armada: A intensificación das accións terroristas de organizacións como ETA ou o GRAPO incrementou a tensión política. En resposta, o réxime aprobou en 1975 un endurecemento penal antiterrorista que conduciu aos últimos fusilamentos de setembro de 1975, executados a pesar dos chamamentos de clemencia internacionais e do propio Papa Paulo VI.
• A articulación da oposición no exterior e plataformas unitarias: Os partidos clandestinos procuraron a unidade de acción: en 1974 creouse a Xunta Democrática (impulsada principalmente polo PCE de Santiago Carrillo) e en 1975 a Plataforma de Converxencia Democrática (co liderado do PSOE). O PSOE superara previamente a súa crise interna no Congreso de Suresnes (1974), onde a corrente do interior elixiu como secretario xeral a Felipe González, marcando o camiño definitivo cara á Transición.