A Segunda República Española: Establecemento, Reformas e o Camiño cara ao Conflito

A proclamación da Segunda República Española

O 12 de abril de 1931, celebrábanse en España unhas eleccións municipais que pretendían ser o primeiro paso da volta á normalidade constitucional. Con todo, a pesar dos desexos do rei, esas simples eleccións ían converterse nun plebiscito a favor ou en contra da monarquía. Na maioría dos municipios rurais, dominados por prácticas caciquís, impuxéronse as candidaturas monárquicas, mentres nas capitais de provincia e principais núcleos urbanos triunfou a conxunción republicano-socialista, partidaria da instauración dun réxime republicano. Ante os resultados, o presidente do goberno, o almirante Aznar, afirmou que o país se deitara monárquico e se ergueu republicano. Horas despois, tras un primeiro intento de proclamación en Vigo, o 14 de abril pola mañá, os concelleiros electos da localidade guipuscoana de Eibar proclamaron a República. Ao longo do día, fixérono os concelleiros de Sahagún, Jaca, Valencia, Sevilla, Oviedo, Zaragoza e Barcelona, entre outros, mentres a poboación saía á rúa de forma espontánea para celebralo. Ante a nova situación, o rei Afonso XIII decidiu renunciar á potestade real e emprender o camiño do exilio, despedíndose dos seus súbditos cunha concisa nota publicada nos xornais.

O Goberno Provisional e as Cortes Constituíntes

O mesmo día da proclamación do novo réxime formábase un Goberno Provisional, presidido polo republicano conservador Niceto Alcalá-Zamora e integrado polas organizacións que en 1930 uniran as súas forzas no Pacto de San Sebastián. O apoio popular aos partidos republicanos viuse reflectido na repetición das eleccións municipais, o 31 de maio, coa intención de impedir que a Administración local de moitas vilas seguise baixo o control das antigas autoridades monárquicas. Desde os seus inicios, o Goberno Provisional tivo que facerlles fronte a varios problemas que se acentuarían nos anos seguintes: as negociacións co o Goberno da Generalitat polo Estatuto de Autonomía; o conflito coa Igrexa católica, celosa das súas prerrogativas despois de que o goberno non recoñecese a validez do Concordato en vigor desde 1851; os estalidos de violencia anticlerical, especialmente graves durante a chamada queima de conventos entre o 10 e 13 de maio de 1931, e o incremento das folgas e conflitos sociolaborais, alentados pola estratexia insurreccional dos anarcosindicalistas da CNT. As eleccións a Cortes Constituíntes do 28 de xuño concluíron cunha vitoria da conxunción republicano-socialista. As novas Cortes, dunha soa cámara, pois o Senado foi suprimido, quedaron formadas maioritariamente por republicanos e socialistas, aínda que ningunha formación acadou suficiente maioría para gobernar en solitario. A minoría máis nutrida foi a do PSOE con 115 deputados, seguida da radical con 94, a radical-socialista con 59 e Esquerra Republicana de Cataluña con 31. A dereita republicana de Alcalá-Zamora e Miguel Maura e os monárquicos foron os principais derrotados. O executivo ratificou nos seus cargos ao xefe de Goberno Niceto Alcalá-Zamora e aos ministros do Goberno Provisional. A primeira tarefa das novas Cortes foi elaborar unha nova Constitución de carácter republicano.

A Constitución de 1931: Pilares e Desafíos

O 9 de decembro de 1931, tras meses de intensos e apaixonados debates, as Cortes aprobaron a Constitución da Segunda República, moi extensa (125 artigos) e pormenorizada. Definía España como unha República de traballadores de todas as clases e declaraba a todos os españois e españolas iguais ante a lei, recoñecendo por vez primeira o dereito de voto das mulleres. O poder lexislativo residía no Parlamento, cunha clara preeminencia desta fronte ao Goberno e ao xefe de Estado. O presidente da República, elixido polos deputados e un número idéntico de compromisarios electos, tiña escasas atribucións e un mandato de seis anos. A nivel territorial, a República constituíase como un Estado integral, pero compatible coa autonomía dos municipios e rexións. Identificada coa vontade de estender os dereitos e liberdades, a Constitución garantía a igualdade ante a lei, e a non discriminación por razón de orixe, sexo ou riqueza. Proclamaba un estado laico, non identificándose con ningunha relixión oficial, instaurábase a educación primaria obrigatoria e gratuíta, recoñecíase a facultade do Goberno de expropiación de bens de utilidade social e aprobábase o matrimonio civil e o divorcio. A Constitución era reflexo da ideoloxía democrática, progresista e laicista da maioría das Cortes. Isto fixo que en materias conflitivas como a relixiosa ou a autonómica non fosen capaces de obter un consenso máis amplo, provocando o rexeitamento de parte dos católicos e dos sectores máis centralistas, que temían pola ruptura da unidade de España.

Contexto e Desafíos Iniciais da República

A República non chegou nun momento excesivamente propicio. A nivel internacional, a economía entraba nunha fase de depresión derivada do crac da bolsa neoiorquina, que se deixou notar en España, mentres os réximes democráticos europeos se mostraban fráxiles e inestables fronte ao medo á revolución social e á expansión dos réximes autoritarios. A nivel interno, aos graves problemas que ocasionarían os síntomas de radicalización social e política, sumaríaselle a oposición intransixente dos sectores máis conservadores da sociedade, da Igrexa e do Exército, dispostos a non renunciar ás súas prebendas.

O Sistema de Partidos e Sindicatos na Segunda República

Entre os grupos de esquerda, os partidos republicanos (radical-socialistas, azañistas, nacionalistas cataláns e galegos) tiñan implantación entre as clases medias e intelectuais e foron partidarios de grandes reformas, pero non mantiveron posturas revolucionarias. O PSOE era o partido máis sólido e estruturado, contaba co apoio da UGT e recollía boa parte do voto obreiro. A corrente socialdemócrata propoñía retrasar as formulacións revolucionarias (Besteiro e Prieto) e a corrente revolucionaria representada pola UGT consideraba a República coma un camiño cara ao socialismo. Máis á esquerda achábase o PCE, xurdido da rama bolxevique do socialismo. En 1935 creouse o POUM, de tendencia antiestalinista. No sindicato anarquista CNT, que en 1936 xa contaba cun millón de afiliados, enfrontáronse os trentistas, que defendían unha orientación máis moderada e mostraban un certo apoio á República, e a corrente máis radical, formada por un sector revolucionario ao redor da Federación Anarquista Ibérica (FAI), que defendía a vía insurreccional e armada. As opcións de centro ou centro dereita estiveron representadas polos seguidores de Alcalá-Zamora, sobre todo, o Partido Republicano Radical (PRR), que fracasou como proxecto político a partir de 1934.

Á dereita, o partido forte era a CEDA de Gil Robles, que defendía a propiedade privada, os intereses dos propietarios e o tradicional peso da Igrexa e do exército. Cunha actitude claramente hostil cara á República, existían grupos monárquicos como Renovación Española, que defendía abertamente a necesidade dun golpe de Estado, e Comuñón Tradicionalista (CT), que agrupaba os carlistas. Ambas formacións chegaron a acordos electorais. Por último, pequenos grupos de corte nacionalsocialista e fascista crearon, en 1931, as Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista (JONS) e fundaron en 1933 Falanxe Española, dirixido por José Antonio Primo de Rivera. Ambos se uniron máis adiante. A súa ideoloxía era antidemocrática, defendían sen concesións o nacionalismo español e organizáronse en grupos paramilitares dispostos a enfrontarse cos militantes de esquerdas.

A Segunda República en Galicia: Unha Chegada Particular

A República chega a Galicia máis por importación que por empuxe endóxeno, aínda que este existía tamén. Nas eleccións municipais do 12 de abril de 1931, as candidaturas antimonárquicas triunfan nalgunhas cidades pero non en todas. En todo caso, o ruralismo do país implicaba que o peso dos resultados favorables á República fose claramente minoritario no conxunto das poboacións. Así e todo, a onda republicana que viña de fóra foi tan forte que varreu polo momento aos vellos políticos, desmoralizados e en desbandada, como en todas partes. Nas eleccións constituíntes do 28 de xuño, dos 47 deputados que lle correspondían a Galicia, as dereitas só conseguiron seis, o centro, nucleado polo Partido Radical, 14 e as esquerdas 27, formadas basicamente polos republicanos de esquerdas da ORGA (17), socialistas (8) e nacionalistas (2). A forza decisiva é agora a republicano-autonomista ORGA-FRG, que axiña cambiará o nome polo de Partido Republicano Galego. E non só polos resultados electorais, senón porque o goberno central, no que está o seu líder Santiago Casares Quiroga, lle concede os postos de maior poder político efectivo: gobernadores civís e presidentes das deputacións provinciais. Buscando o abeiro do novo poder achéganse a ese partido moitos notables locais da vella política que permiten tecer fóra das cidades novas redes de influencia e de clientela.

O Reformismo Republicano-Socialista (1931-1933)

A República tentou darlle resposta a algúns dos problemas políticos e sociais que viñan arrastrándose desde o século anterior, aspirando a construír un sistema democrático que desterrase as eleccións fraudulentas, as prácticas caciquís e o clientelismo. Aspirábase á construción dunha auténtica sociedade civil, aberta a todos os segmentos sociais, como o das mulleres que estiveran privadas do dereito a voto. Tamén se propuxo substituír a vella política centralista por un modelo respectuoso coas particularidades dos distintos territorios do Estado. Os dirixentes da recentemente instaurada República consideraron necesario impulsar un amplo abano de reformas: promulgando unha lexislación favorable aos intereses dos traballadores, dando resposta á miseria campesiña, afrontando a secularización do Estado, facendo chegar o ensino aos máis desfavorecidos e adoptando medidas para resolver o intervencionismo dos militares na política. Estas reformas debían sustentarse nunha alianza entre as clases medias urbanas republicanas e o obreirismo reformista, capaz de facerlles fronte non só á resistencia dos grupos máis conservadores, refractarios a todo cambio, senón tamén aos sectores da esquerda que preconizaban a urxencia dunha revolución social. Neste contexto, certamente complexo, puxéronse en marcha as reformas do Primeiro Bienio Republicano, especialmente a partir do ascenso de Manuel Azaña á presidencia do goberno, entre outubro de 1931 e setembro de 1933.

Cuestión relixiosa e laicismo

Buscouse a secularización da vida pública mediante medidas como a secularización dos cemiterios, o matrimonio civil e a disolución da Compañía de Xesús. Estas políticas foron rexeitadas polos sectores católicos e conservadores, provocando conflitos como a queima de conventos en 1931.

Reforma agraria

Aprobada en 1932, pretendía redistribuír terras para favorecer os campesiños, pero enfrontou dificultades legais e falta de recursos, logrando resultados limitados. Foi mal recibida polos grandes propietarios e tampouco satisfeceu as expectativas das organizacións agrarias.

Reforma militar

Dirixida por Manuel Azaña, buscaba modernizar o exército, reducir o número de oficiais e subordinar os militares ao poder civil. A creación da Garda de Asalto e o peche da Academia Militar de Zaragoza xeraron descontento entre os sectores máis tradicionais do exército, provocando o intento de golpe de estado de Sanjurjo en 1932.

Autonomías

A República promoveu a descentralización, recoñecendo o autogoberno de Cataluña (Estatuto aprobado en 1932) e do País Vasco (1936). Galicia tamén elaborou un estatuto, pero non chegou a aplicarse pola Guerra Civil.

Reformas sociolaborais

Baixo a dirección de Largo Caballero, aprobáronse leis que melloraban as condicións laborais, como a semana de 40 horas, seguros sociais e aumentos salariais. Tamén se reforzou a protección social en sanidade, maternidade e desemprego.

Educación e cultura

A República promoveu a educación pública mediante a construción de escolas e a contratación de mestres. Iniciativas como as Misións Pedagóxicas e o Teatro Universitario La Barraca fomentaron o acceso á cultura, especialmente no mundo rural.

As Consecuencias das Reformas e a Crise do Bienio Reformista

As reformas emprendidas pola coalición republicano-socialista foron contestadas por diversos sectores sociais. Por unha banda, a dereita e os grupos de presión, como as organizacións patronais, a Igrexa e o Exército, mostraron unha forte resistencia ao proceso reformista. Por outra, as reformas parecíanlle lentas e insuficientes á esquerda obreira, anarquistas e comunistas, que defendía a necesidade dunha revolución social inmediata. No medio, a opinión republicana de centro e de talante moderado alarmouse polo contido dalgunhas das reformas emprendidas, como a relixiosa.

A partir de 1932, a CNT radicalizouse e aumentaron as folgas e sublevacións, como a de Casas Viejas (1933), reprimida con dureza. As dereitas reorganizáronse arredor da CEDA e grupos fascistas. A crise do goberno de Azaña levou ás eleccións de 1933, onde a unión da dereita e a división da esquerda deron a vitoria ao centro-dereita.

O Bienio Radical-Cedista (1933-1936)

Para evitar a posibilidade de que o presidente da República disolvese as Cortes e convocase novas eleccións, Lerroux e Gil Robles apostaron pola formación dun gabinete de centro, que contaría co apoio nas Cortes da CEDA e doutras minorías de centro-dereita. O novo goberno presidido por Alejandro Lerroux propúxose retardar, ata paralizalas, a maioría das reformas emprendidas durante o primeiro bienio republicano:

• Freouse a reforma agraria no campo. Fixouse a devolución de terras á nobreza, anulouse a cesión de terras mal cultivadas aos campesiños de Estremadura e concedeuse a total liberdade de contratación, o que supuxo unha tendencia á baixa nos salarios dos xornaleiros.
• A lexislación laica quedou en suspenso, do mesmo xeito que a substitución do ensino relixioso nas escolas. Tamén se aprobou un orzamento de culto e clero e iniciáronse negociacións para asinar un concordato coa Santa Sé.
• Substituíronse algúns concellos controlados por republicanos de esquerda e socialistas por comisións xestoras, nomeadas polos gobernadores civís.
• A lexislación sociolaboral comezou a non ser respectada, especialmente no mundo rural. Ademais, a concesión da liberdade de contratación agravou a tendencia á baixa dos xornais, sobre todo agrícolas.
• Aprobouse unha Lei de Amnistía que afectou o Exército e permitiu que Sanjurjo abandonase a prisión. Rapidamente trasladouse a Portugal, desde onde encabezaría, en 1936, o novo golpe de estado contra a República.

En 1934, o Goberno central chocou coa Generalitat e o PNV, mentres a CEDA presionaba por máis poder. A esquerda respondeu cunha folga xeral revolucionaria en outubro, con graves conflitos en Asturias e Cataluña, que foron brutalmente reprimidos. Tras a represión, a CEDA gañou influencia, pero escándalos de corrupción debilitaron o goberno, levando á convocatoria de eleccións en febreiro de 1936.

O Camiño cara á Guerra Civil: Republicanos vs. Golpistas

O Bando Republicano

• Estaba composto por unha ampla coalición de esquerdas, que incluía socialistas (PSOE, UGT), comunistas (PCE), anarquistas (CNT-FAI) e republicanos moderados como Izquierda Republicana e Esquerra Republicana de Catalunya.
• Recibiron apoio de nacionalistas vascos e cataláns, que vían na República unha oportunidade para consolidar as súas autonomías.
• O seu obxectivo principal era defender a legalidade republicana e manter as reformas sociais e políticas emprendidas nos anos previos, como a reforma agraria, a educación laica ou os dereitos laborais.

O Bando Golpista

• Era unha alianza de militares sublevados, falanxistas, carlistas e sectores conservadores, entre os que se atopaban os monárquicos da CEDA e Renovación Española.
• Contaban co forte apoio da Igrexa Católica, da oligarquía financeira e dos grandes propietarios, que vían na República unha ameaza á orde tradicional.
• O seu propósito era derrubar o goberno republicano e instaurar un réxime autoritario e centralista baseado en valores relixiosos, militares e de disciplina social.

Apoios Internacionais e Liderado

• Republicanos: Recibiron axuda da URSS (armas e asesores) e o apoio de voluntarios estranxeiros organizados nas Brigadas Internacionais. Porén, Francia e Reino Unido mantiveron unha política de non intervención, o que debilitou considerablemente a súa capacidade militar. O seu liderado, con figuras como Manuel Azaña (presidente da República), Largo Caballero e Juan Negrín (xefes de goberno), sufriu fortes divisións internas entre comunistas, socialistas e anarquistas, o que debilitou a súa estratexia militar.
• Golpistas: Foron amplamente apoiados por Alemaña nazi e Italia fascista, que lles forneceron aviación, blindados e tropas, ademais do respaldo do réxime autoritario portugués de Salazar. Contaban cun mando militar disciplinado e xerárquico que acabou concentrándose en Francisco Franco, quen en 1936 se converteu no líder indiscutible do bando nacional.

Estratexia Militar e Represión

• Republicanos: Baseáronse nun exército popular e en milicias obreiras, pero a falta de coordinación e equipamento fixo que a súa defensa fose desigual. No territorio republicano houbo violencia anticlerical, queima de igrexas e represión contra opositores, aínda que moitas veces de maneira descoordinada.
• Golpistas: Tiñan unha estratexia máis eficaz e contaban coas tropas profesionais do Exército de África, ademais da aviación e blindados fornecidos por Alemaña e Italia. Nos territorios controlados polos golpistas a represión foi sistemática, con execucións masivas, paseos, campos de concentración e persecución brutal dos opositores políticos.

Finalmente, en 1939 os republicanos foron derrotados e miles de persoas tiveron que exiliarse. Franco instaurou unha ditadura que durou ata 1975, caracterizada pola represión política, a eliminación das autonomías e a imposición dos valores do nacionalcatolicismo.