Textos latinos de Suetonio y Fedro: Calígula, Domiciano, Augusto y la fábula del lobo y el cordero

Textos latinos con traducción al gallego

Suetonio, Vida de Calígula (7, 12)

7, 12. Successit ei C. Caesar, cognomento Caligula, Drusi, privigni Augusti, et ipsius Tiberi nepos, sceleratissimus ac funestissimus et qui etiam Tiberi dedecora purgaverit. Bellum contra Germanos suscepit et ingressus Sueviam nihil strenue fecit. Stupra sororibus intulit, ex una etiam filiam agnovit. Cum adversum cunctos ingenti avaritia, libidine, crudelitate saeviret, interfectus in Palatio est anno aetatis vicesimo nono, imperii tertio, mense decimo dieque octavo.

7, 12. Sucedeu a este Gaio César, co sobrenome de Calígula, neto de Druso, fillastro de Augusto, e do mesmo Tiberio, malvadísimo e funestísimo, e o que tamén limpou as deshonras de Tiberio. Emprendeu unha guerra contra os xermanos e, tendo chegado a Suabia, nada fixo valentemente. Cometeu adulterios coas súas irmás, e dunha delas tamén recoñeceu a unha filla. Como fora cruel con todos, con inxente avaricia, luxuria e crueldade, foi asasinado no Palatino no vixésimo noveno ano de idade, no terceiro de gobernó, no mes décimo e no día octavo.

Suetonio, Vida de Tiberio (7, 11)

7, 11. Sed Tiberius ingenti socordia imperium gessit, gravi crudelitate, scelesta avaritia, turpi libidine. Nam nusquam ipse pugnavit, bella per legatos gessit suos. Quosdam reges ad se per blanditias evocatos numquam remisit, in quibus Archelaum Cappadocem, cuius etiam regnum in provinciae formam redegit et maximam civitatem appellari nomine suo iussit, quae nunc Caesarea dicitur, cum Mazaca antea vocaretur. Hic tertio et vicesimo imperii anno, aetatis septuagesimo octavo, ingenti omnium gaudio mortuus est in Campania.

7, 11. Pero Tiberio gobernou o imperio con gran indolencia, con grave crueldade, con malvada avaricia, con fea luxuria. Pois nunca loitou el mesmo, fixo as guerras a través dos seus legados. A algúns reis convocados ante el a través de alagos nunca deixou volver, entre os cales Arquelao de Capadocia, cuxo reino converteu en provincia e mandou que a cidade máis grande fora chamada co seu nome, que agora se chama Cesarea, cando antes se chamaba Mazaca. Este morreu no vixésimo terceiro ano do seu gobernó, aos setenta e oito anos de idade, con gran alegría de todos, en Campania.

Suetonio, Vida de Domiciano (7, 23)

7, 23. Domitianus mox accepit imperium, frater ipsius iunior, Neroni aut Caligulae aut Tiberio similior quam patri vel fratri suo. Primis tamen annis moderatus in imperio fuit, mox ad ingentia vitia progressus libidinis, iracundiae, crudelitatis, avaritiae, tantum in se odii concitavit ut merita et patris et fratris aboleret.

Interfecit nobilissimos e senatu. Primus omnium (imperatorum) se Dominum et Deum appellari iussit. Nullam sibi nisi auream et argenteam statuam in Capitolio passus est poni. Consobrinos suos interfecit. Superbia quoque in eo execrabilis fuit. Expeditiones quattuor habuit, unam adversus Sarmatas, alteram adversus Cattos, duas adversus Dacos. De Dacis Cattisque duplicem triumphum egit, de Sarmatis solam lauream usurpavit. Multas tamen calamitates isdem bellis passus est; nam in Sarmatia legio eius cum duce interfecta est et a Dacis Oppius Sabinus consularis et Cornelius Fuscus praefectus praetorio cum magnis exercitibus occisi sunt. Romae quoque multa opera fecit, in his Capitolium et Forum Transitorium, Divorum Porticus, Isium ac Serapium et Stadium. Verum cum ob scelera universis exosus esse coepisset, interfectus est suorum coniuratione in Palatio anno aetatis quadragesimo quinto, imperii quinto decimo. Funus eius ingenti dedecore per vespillones exportatum et ignobiliter est sepultum.

7, 23. Logo, Domiciano recibiu o gobernó, o irmán máis novo do mesmo, máis parecido a Nerón, a Calígula ou a Tiberio que ao seu pai ou ao seu irmán. Nos primeiros anos, non obstante, foi moderado no imperio; logo, avanzando cara a grandes vicios de luxuria, ira, crueldade e avaricia, despertou tanto odio cara a si que aboliu os méritos do seu pai e do seu irmán.

Matou aos máis nobres do senado. Foi o primeiro de todos os emperadores que mandou que se lle chamase Señor e Deus. Non soportou que se lle puxese no Capitolio ningunha estatua que non fose de ouro ou de prata. Matou aos seus curmáns. A soberbia tamén foi nel execrable. Tivo catro expedicións: unha contra os Sármatas, outra contra os Catos e dúas contra os Dacios. Sobre os Dacios e os Catos obtivo un dobre triunfo; sobre os Sármatas usou só a laurea. Non obstante sufriu moitas calamidades nestas guerras: en Sarmacia a súa lexión foi destruída co seu xeneral, e o consular Opio Sabino e Cornelio Fusco, prefecto do pretorio, foron asasinados polos Dacios con grandes exércitos. En Roma tamén realizou moitas obras, entre elas o Capitolio, o Foro Transitorio, os pórticos dos deuses, e o estadio de Isis e Serapis. Como comezase a ser odiado por todos a causa dos seus crimes, foi asasinado por unha conxura dos seus no Palatino aos 45 anos de idade, no décimo quinto ano de imperio. O seu cadáver foi levado con gran deshonra polos enterradores e foi sepultado de forma innoble.

Suetonio, Vida de Augusto (7, 8)

7, 8. Ita bellis toto orbe confectis Octavianus Augustus Romam rediit, duodecimo anno, quam consul fuerat. Ex eo rem publicam per quadraginta et quattuor annos solus obtinuit.

Ante enim duodecim annis cum Antonio et Lepido tenuerat. Ita ab initio principatus eius usque ad finem quinquaginta et sex anni fuerunt. Obiit autem septuagesimo sexto anno morte communi in oppido Campaniae Atella. Romae in campo Martio sepultus est, vir qui non inmerito ex maxima parte deo similis est putatus. Neque enim facile ullus eo aut in bellis felicior fuit aut in pace moderatior. Quadraginta et quattuor annis, quibus solus gessit imperium, civilissime vixit, in cunctos liberalissimus, in amicos fidissimus, quos tantis evexit honoribus, ut paene aequaret fastigio suo.

7, 8. Así, acabadas as guerras en todo o mundo, Octavio Augusto regresou a Roma, no duodécimo ano desde que fora cónsul. Desde ese momento controlou só a república durante corenta e catro anos.

Pois antes xa a tivera durante doce anos con Antonio e Lépido. Así, desde o inicio do seu principado ata o final transcorreron cincuenta e seis anos. Morreu aos setenta e seis anos por morte natural en Atella, cidade de Campania. Foi sepultado en Roma, no Campo de Marte, varón que, con razón, foi considerado en gran parte semellante a un deus. Ningún outro foi máis afortunado nas guerras nin máis moderado na paz. Durante os corenta e catro anos nos que dirixiu só o imperio viviu de xeito moi civilizado, foi moi xeneroso con todos, moi leal cos amigos, e elevou a honras tan grandes aos que ascendeu que case igualou a súa posición á súa.

Fedro, Lupus et agnus (1, 1)

1, 1. Lupus et agnus

Ad rivum eundem lupus et agnus venerant
siti compulsi; superior stabat lupus
longeque inferior agnus. Tunc fauce improba
latro incitatus iurgii causam intulit.
«Cur» inquit «turbulentam fecisti mihi
aquam bibenti?». Laniger contra timens:
«Qui possum, quaeso, facere, quod quereris, lupe?
A te decurrit ad meos haustus liquor».
Repulsus ille veritatis viribus:
«Ante hos sex menses male» ait «dixisti mihi».
Respondit agnus: «Equidem natus non eram».
«Pater hercle tuus» ille inquit «male dixit mihi».
Atque ita correptum lacerat iniusta nece.
Haec propter illos scripta est homines fabula,
qui fictis causis innocentes opprimunt.

1, 1. Ao mesmo regato chegaran un lobo e un año,
impulsados pola sede. Máis arriba estaba o lobo,
e moi por debaixo o año. Entón, excitado pola súa voracidade, o ladrón presentou un motivo de pelexa:
«Por que», dixo, «me enturbiaches a auga
que estou bebendo?». O año, pola súa banda, con medo:
«Como podo, pregúntoche, facer o que te queixas, lobo?
A auga baixa de ti ata os meus grolos».
Aquel, rexeitado pola forza da verdade:
«Hai seis meses», dixo, «falaches mal de min».
Respondeu o año: «Certamente aínda non naceran».
«Polo meu Hércules, o teu pai», dixo aquel, «falou mal de min».
E así, apresado, destrózao cunha morte inxusta.
Esta fábula foi escrita por mor daqueles homes
que oprimen aos inocentes con causas inventadas.