A Vangarda e a Narrativa Galega: Da Posguerra aos Grandes Autores

A Poesía de Vangarda e a Xeración do 25

Nas primeiras décadas do século XX xorden en Europa diversos movementos artísticos que pretenden renovar a arte: son as vangardas. Nelas destacan:

• O futurismo
• O cubismo
• O dadaísmo
• O surrealismo

Caracterízanse por:

• Actitude antirromántica e antisentimental.
• Reivindicación da liberdade creativa, independencia e orixinalidade.
• Defensa da arte nova.
• Renovación da linguaxe literaria.

A Xeración do 25 ou do 22

Xorde nos anos vinte e trinta, e leva a cabo a renovación da poesía galega mediante a incorporación das novidades das vangardas literarias europeas. Tamén se coñece como xeración das vangardas ou novecentistas. Manteñen estreitas relacións cos compoñentes das Irmandades da Fala e da Xeración Nós.

O Máis Alá

As mostras máis significativas das vangardas galegas son o manifesto Máis Alá, publicado en 1922 por Manuel Antonio e o pintor Álvaro Cebreiro, e as revistas literarias como Alfar, Ronsel, Cristal, Resol, Papel de Color e Yunque. Estas publicacións dan a coñecer entre nós a escritores e artistas principais das vangardas españolas e mundiais: Lorca, Picasso, Dalí, Borges, André Breton...

Agrupacións das correntes poéticas:

• A que, sen romper totalmente coa tradición poética galega, asume certos presupostos vangardistas.
• A que rompe totalmente coa tradición e asume os postulados vangardistas de radical renovación da poesía.

Correntes e Autores Principais

• Neotrobadorismo: Finais dos anos 30. Principais representantes: Fermín Bouza Brey (Nao senlleira, 1933) e Álvaro Cunqueiro (Cantiga nova que se chama riveira, 1933; Dona do corpo delgado, 1950).
• Imaxinismo ou Hilozoismo: O tema principal é a natureza, que aparece humanizada con personificacións. Luis Amado Carballo destaca cos seus poemarios Proel (1927) e O galo (1928), ademais da novela Os pobres de Deus.
• Creacionismo: Manuel Antonio é o máximo expoñente con De catro a catro, único libro editado en vida, formado por 19 poemas. Publica o manifesto Máis Alá no 1922 xunto con Álvaro Cebreiro.

A Prosa de Vangarda

A produción literaria de Rafael Dieste abrangue a narrativa e o teatro:

• Narrativa: Dos arquivos do trasno (1926).
• Teatro: A fiestra valdeira (1927).

Análise de Obras Clave de Rafael Dieste

Dos arquivos do trasno: Subtitulado Contos do monte e do mar, é un conxunto de relatos de misterio, emigración, morriña e morte, nos que retrata a psicoloxía da xente galega e presenta experiencias extraordinarias de tipo fantástico e marabilloso.

A fiestra valdeira: É unha comedia de carácter simbólico que aborda o tema da identidade cultural. O protagonista é un indiano que fixo fortuna en Brasil e agora está retirado na súa vila natal. A súa familia quere ocultar a súa humilde orixe, mais no desenlace reconcíliase co seu pasado mariñeiro e volve sentirse parte integrante da súa comunidade. Dieste emprega o pseudónimo de Félix Manuel.

A Narrativa da Posguerra

• No exilio americano: Publican as súas obras narrativas Ramón de Valenzuela, Silva Santiago e Antón Alonso Ríos. Os temas principais son a evocación da infancia e adolescencia, a vivencia persoal da guerra, as consecuencias do conflito bélico e a diáspora.
• Nos anos 50: Recupérase a produción literaria na nosa lingua grazas a Editorial Galaxia. Os escritores máis significativos son Eduardo Blanco Amor, Álvaro Cunqueiro e Anxel Fole.
• Nos anos 60: Comezan a súa produción Xosé Neira Vilas e Xohana Torres. Tamén aparece unha nova xeración, a Nova Narrativa Galega, na que están escritores como Xosé Luis Méndez Ferrín, Carlos Casares e Gonzalo Rodríguez Mourullo.
• Nos anos 70: Danse a coñecer autores como Alfredo Conde, Paco Martín, Xavier Alcalá...

Eduardo Blanco Amor

Abrangue todos os xéneros: foi poeta, dramaturgo, narrador e ensaísta. Comeza nos anos de preguerra escribindo poesía (Romances galegos, Poema en catro tempos). A partir dos anos 50 publica as súas grandes obras:

• Narrativa: A esmorga (1959), Os biosbardos (1962), Xente ao lonxe (1972).
• Poesía: Romances galegos (1928), Poema en catro tempos (1931), Cancioneiro (1956).
• Teatro: Farsas para títeres (1973), Teatro pra a xente (1974), Proceso de Jacobus Land (1980).

As súas tres obras principais de narrativa comparten características comúns: mesma localización (Ourense), localización temporal nas primeiras décadas do século XX, protagonismo infantil e xuvenil, preferencia polo narrador en primeira persoa e emprego de formas plurais.

Obras Fundamentais de Blanco Amor

A esmorga: Desenvolve unha historia tráxica que transcorre en escenarios de ambiente urbano ou suburbial. Ten tres partes:

1. Documentación: O narrador-autor explica como obtivo a información para escribir a historia.
2. Desenvolvemento: Conta a historia a través de cinco capítulos que recollen a declaración de Cibrán «o Castizo» ante o xuíz. Cibrán, único supervivente e tamén único acusado, narra a súa versión.
3. Epílogo: Reaparece o autor-narrador para dar conta da morte do principal personaxe.

Os biosbardos: Sete relatos breves protagonizados por rapaces de Auria.

Xente ao lonxe: Novela longa que narra a historia dunha familia obreira e de esquerda, sendo o protagonista Suso, un neno que narra a súa vivencia persoal e evolución.

Álvaro Cunqueiro

• Narrativa:
  • Novelas: Merlín e familia (1955, figura mítica do mago Merlín nun escenario galego, o Pazo de Miranda); As crónicas do sochantre (1956, sitúase na Bretaña francesa, protagonizada por un músico); Si o vello Sinbad volvese ás illas (1961, inspirado no relato de As mil e unha noites).
  • Relatos: Escola de menciñeiros, Cantas de aquí e de acolá, Os outros feirantes (forman unha especie de triloxía de relatos breves).
• Poesía: Cantiga nova que se chama ribeira, Dona do corpo delgado, Herba de aquí e acolá.
• Teatro: O incerto señor don Hamlet, príncipe de Dinamarca e A noite vai coma un río.

Anxel Fole

Foi un mestre do relato curto.

• Narrativa: A luz do candil, Terra brava, Contos da néboa, Historias que ninguén cre.
• Teatro: Pauto do demo.

Na súa narrativa, os dous primeiros libros están inspirados na Galiza rural e na montaña luguesa, mentres que os dous últimos comparten unha ambientación urbana na cidade de Lugo.

A Técnica Narrativa

Está baseada no conto popular de tradición oral, con formas introductorias, remate sentencioso e apelacións ao ointe. Resumeuse coa célebre frase: «Galego falado, aínda que sexa escrito».

Xosé Neira Vilas

• Novelas: Memorias dun neno labrego (con Balbino como neno protagonista), Cartas a Lelo, Aqueles anos do Moncho, Camiño bretemoso, Remuiño de sombras, Querido Tomás, Tempo novo, Esperando o leiteiro, Romaría de historias.
• Relatos: Xente no rodicio, Historias de emigrantes, A muller de ferro, Relatos mariñeiros.

A súa obra narrativa clasifícase en dous puntos de vista:

• Segundo o espazo: Galiza / América.
• Segundo o protagonista: Infantil / Adulto.

Temas principais: A Galiza rural (retrato da Galiza campesiña da posguerra) e a emigración galega (presentando a vida dos emigrantes).

Tamén é autor de obras como Lar, Pan, Nai, e de literatura infantil como Espantallo amigo ou O cabaliño de buxo. Ademais, escribiu varios libros de investigación, entre os que destacan Galegos no golfo de México, Castelao en Cuba e Guerrilleiros.