Inicio / Apuntes / Otras lenguas extranjeras /

Variedades xeográficas del gallego: bloques dialectales y subordinadas

Otras lenguas extranjeras7,67 KB

Las variedades xeográficas del gallego

As variedades xeográficas son unha riqueza fundamental das linguas, pois expresan a diversidade cultural e histórica das comunidades de falantes. No caso do galego, os dialectos non empobrecen a lingua, senón que a fortalecen, achegándoa á realidade social e emocional das persoas. Respectalos e incorporalos á literatura contribúe á normalización e á dignificación do idioma, reforzando a identidade colectiva sen renunciar á unidade lingüística do galego.

Bloque occidental

Abrangue a parte occidental das provincias da Coruña e de Pontevedra e unha pequena zona no suroeste da provincia de Ourense.

Trazos dialectais xerais

  • Gheada: [hálo], [ámigo]
  • Seseo explosivo: [mósa], [sapáto]
  • Seseo implosivo: [lús], [rapás]

Morfolóxicos

  • Terminación en -án para masculino e feminino: o/a irmán.
  • Terminación en -ns para masculino plural: cans, pantalóns.
  • Pronome ti: ti sabes.
  • Pronome el: el sabe.
  • Terminación verbal da P2 do pretérito de indicativo en -eches(s) / -estes(s): ti colleche(s) / colleste(s).

Áreas

  • Área bergantiñá: terminación -iu na P3 do pretérito de indicativo dos verbos da 2.ª e 3.ª conxugación: colliu, partiu.
  • Área fisterrá: seseo explosivo (faser e sine no canto de facer e cine) e cheísmo (uso de che como CD): vinche na Praia. Na zona norte (Xallas) empregan sistematicamente o ditongo -ui-: muito, truita, noite... Na zona sur (Tambre, Barbanza) usan o ditongo -oi-: moito, troita, noite...
  • Área pontevedresa: terminación -eu na P3 do pretérito de indicativo dos verbos da 2.ª e 3.ª conxugación: colleu, parteu.

Bloque central

Esténdese polo nordeste e interior da provincia da Coruña, polo interior da de Pontevedra, e por case a totalidade das provincias de Lugo e Ourense (salvo a franxa oriental).

Trazos dialectais xerais

  • Fonéticos: gheada / non gheada: [hálo] / [gálo]. Ditongo -oi-: moito, troita.
  • Seseo implosivo / non seseo: [lús] / [luθ].

Morfolóxicos

  • Terminación -ao para masculino e -á para feminino: irmao / irmá.
  • Plural en -s para substantivos rematados en -n: cas, pantalós.
  • Alternancia pronomes ti / tu: ti sabes / tu sabes.
  • Terminación verbal da P2 do pretérito de indicativo en -iche(s): ti colliche(s).
  • Terminación verbal da P4 do presente de indicativo en -des: vós cantades.

Áreas

  • Área mindoniense: pronomes nosoutros/-as e vosoutros/-as. Formas verbais propias (seña e esteña no canto de sexa e estea). Palabras específicas (felgo en vez de fento, cimio en vez de grelo, golpe en vez de raposo...).
  • Área lucu-auriense: formas dos demostrativos iste, ise, aquil. Pronome persoal il. Imperativo singular dos verbos da segunda conxugación con vogal temática -u (colleu en vez de colle) ou en -i (bibe en vez de bebe...).
  • Área central de transición: ditongos -oi- (noite, troita) e -ui- (muito, truita). Formas do demostrativo este e do pronome el.
  • Área oriental de transición: formas este, ese, aquel, fronte á área lucu-auriense con iste, ise, aquil e il.

Bloque oriental

Este bloque comprende a parte máis oriental das provincias de Lugo e Ourense, e tamén o galego falado máis alá das fronteiras administrativas de Galicia. Esta zona inclúe a parte máis occidental de Asturias (Terra Navia-Eo), León (Ancares leoneses e Bierzo occidental) e Zamora (As Portelas).

Trazos dialectais xerais

  • Fonéticos: non gheada: [gálo], [amígo]. Non seseo: [luθ]. Ditongo -ui- (-u-): muito (muto).
  • Morfolóxicos: terminación -ao para masculino e -á para feminino: irmao / irmá. Plural en -is para substantivos rematados en -n: cais, pantalóis. Terminación en -ín en lugar de -iño: camín, pasarín. Pronome tu: tu sabes. Terminación verbal da P4 do presente de indicativo en -is: vós cantáis.

Áreas

  • Área asturiana: mantemento do -l- intervocálico: avolo (por avó), molín (por muíño). Terminacións -lus, -ías fronte aos comúns -iños, -iñas: molíus, sardías.
  • Área ancaresa: vogais nasalizadas: cadeã, uã. Gheada: [hálo]. Palatalización do a tónico (irmã no canto de irmá).
  • Área oriental-central: terminación en -ius no canto de -iños: veciús... Formas verbais en -n: collín, partín, ficen...
  • Área zamorana: teísmo (uso de te como CI): eu non te dou iso.

Oracións subordinadas

1. Subordinadas substantivas

Funcionan como un substantivo y son sustituibles por iso.

Nexos

  • que: Dixo que viría.
  • se: Non sei se virá.
  • infinitivo: Quero estudar.

Funcións

  • Suxeito: Gústame que veñas.
  • Complemento directo: Dixo que viría.
  • Atributo: A verdade é que mentiu.
  • Complemento indirecto: Deu importancia a que viñeses.
  • Complemento de réxime: Penso en que todo irá ben.
  • Outras: CC → Entrou sen que o visen. CN / CAdj → Teño medo de que falle.

2. Subordinadas adxectivas (relativo)

Funcionan como adxectivo, modificando un nome.

Nexos

que, quen, cal, cuxo, onde.

Antecedente

Sempre teñen antecedente (agás as substantivadas): O libro que merquei.

Función do relativo

Dentro da subordinada:

  • Suxeito: O rapaz que chegou.
  • CD: O libro que merquei.
  • CR: A cousa da que falas.

Tipos

  • Especificativas (sen comas): limitan o significado. Os alumnos que estudan aproban.
  • Explicativas (con comas): achegan información extra. Os alumnos, que estudan, aproban.
  • Substantivadas (sen antecedente): Quen moito abarca, pouco aperta. O que dixeches é certo.

3. Subordinadas adverbiais

Funcionan como un adverbio, expresando unha circunstancia.

A) Propias

  • Modo: Faino como che dixen.
  • Lugar: Irei onde ti vaias.
  • Tempo: Cando chegues, avisa. Tipos: anterioridade, simultaneidade, posterioridade.

B) Impropias

  • Causais: porque, xa que...
  • Consecutivas: tan... que.
  • Condicionais: se.
  • Concesivas: aínda que.
  • Finais: para que.

Construcións absolutas

  • Infinitivo: Ao chegar, chamou.
  • Xerundio: Estudando, aproba.
  • Participio: Rematado o exame, marchou.

Descargar

PDF Word HTML