Vocabulario quechua de matemáticas y agricultura: partes del cuerpo, animales, plantas y cultivos

Matemáticas6,16 KB

Vocabulario quechua: partes del cuerpo, animales, plantas y cultivos

Partes del cuerpo

Partes del cuerpo:

  • Piqa: cabeza.
  • Kukuchi: codo.
  • Ñatin: hígado.
  • Shimi: boca.
  • Kiru: diente.
  • Maki: mano.
  • Rukana: dedo.
  • Rinri: oreja.
  • Ñawi: ojo.
  • Sinqa: nariz.
  • Ayaq: vesícula.
  • Kunka: cuello.
  • Qallu: lengua.
  • Chichi: seno.
  • Rurun: riñón.
  • Urku: frente.
  • Washa tullu: columna.
  • Rikra: brazo.

Partes externas del cuerpo

De frente
  • Piqa: cabeza.
  • Kunka: cuello.
  • Matanka: nuca.
  • Qasqu: pecho.
  • Chichi: seno.
  • Rikra: brazo.
  • Pacha: estómago.
  • Pupu: ombligo.
  • Puksha: vientre bajo.
  • Maki: mano.
  • Rukana: dedo de mano.
  • Llilli: ingle.
  • Chanka: pierna.
  • Tita chanka: muslo.
  • Qunqu: rodilla.
  • Shinqash: canilla.
  • Chaki: pie.
De espalda
  • Aqtsa: cabello.
  • Matanka: nuca.
  • Umbru: hombro.
  • Palati: omóplato.
  • Waqta: espalda.
  • Llikllakchu: axila.
  • Kukuchi: codo.
  • Tsiqlla: cintura.
  • Siki: poto.
  • Qipa chanka: pierna trasera.
  • Utsu putu: tobillo.
  • Ataka: talón.
Otras partes
  • Chupa: coxis o cola.
  • Waqru: cuerno.
  • Sipsa: pluma.
  • Millwan: ala.
  • Chawpin chankan: entrepierna.

Animales domésticos

  • Urqu asnu: burro.
  • China ashnu: burra.
  • Llullu ashu: pollino.
  • Kuñi: conejo.
  • Waaka: vaca.
  • Tuuru: toro.
  • Wisru/wishi: becerro.
  • Chiwa: chivo.
  • China haka: cuy hembra.
  • Kututu: cuy macho.
  • Uyuksha/yukyu: cuycito.
  • Paqu: alpaca.
  • China usha: oveja.
  • Mutsi: carnero.
  • Achkash: cordero.
  • Wishushu: potrillo.
  • China kuchi: cerda.
  • Urqu kuchi: cerdo.
  • Liichu: lechón.
  • Kawallu: caballo.
  • Wishpa/chipi: pollito.
  • Kakash: gallo.
  • Wallpa: gallina.
  • Ñuñuuma: patito.

Insectos y otros pequeños animales

  • Anwaqshuy: hormiga.
  • Chukllush: grillo.
  • Chuspi/tushpi: mosca.
  • Pachka: araña.
  • Manzana kuru: gusano de manzana.
  • Puyu: polilla.
  • Wiku/wisuq: lombriz.
  • Tumpish/mishkiyuq: abeja.
  • Kuru: gusano.
  • Hara kuru: gusano de maíz.
  • Papa kuru: gusano de la papa.
  • Piki: pulga.
  • Usa: piojo.

Partes de la planta

  • Mikuna: fruta.
  • Wayu: fruta.
  • Rapra: hoja.
  • Muqu: nudo.
  • Hawa/watsi: raíz.
  • Sipi: raíz.
  • Tullu: tallo.
  • Pallqa: rama.
  • Mukru: botón floral.
  • Muqtu: yema.

Tipos de cultivo

  • Muña: muña.
  • Qiwa: alfalfa.
  • Qaywa: caigua.
  • Hara: maíz.
  • Papa: papa.
  • Kiwicha: kiwicha.
  • Ulluku: olluco.
  • Allwish: arveja.
  • Uqa: oca.
  • Tawri: chocho.
  • Kinwa: quinua.
  • Triguu: trigo.
  • Palta: palta.
  • Wayta: flor.
  • Ruda: ruda.
  • Mashwa: mashua.

Preguntas

  • ¿Imaraykur shamurqayki taytay? Arachaw huk problema kapamaptin.
  • ¿Ayka hunaqtan kay qishyay tsarishqa? Qanchis hunaqkuna qishyarqun.
  • ¿Imanawtan qallarqun? Plagakunapa qallarqun.
  • ¿Imatan masta hachakuna qishyaywan kaykayan? Arallan qishyaywan kaykayan.
  • ¿Ima wanuta inishinki? Humusta inishii.
  • ¿Maypitaq yakuta qarpanaykipaq urgunki? Mayupita yakuta urquu.
  • ¿Imakunatataq chakaykichaw murunki? Arata, arroztapis muruu.
  • ¿Atska chuspikunaku kanku? Awmi, atska chuspikunata kan.
  • ¿Ima yakuwan qarpanki chakrataqa? ¿Mayu yakuwanki? Awmi.
  • ¿Ima qishyay plantaykita muyayashqa? Roya, fusariumpis muyayashqa.
  • ¿Hampirqunkinaku? Awmi hampiyarqun.
  • ¿Imawan hampirqunki? Fungicidakuna hampiyarqun.
  • ¿Pitaq hampirqun? Huk ingeniero hampirqun.
  • ¿Que enfermedades has tenido en tu sembrío? (Ima qishyaykuna murushqayki kapushurqunki): Murushqaa fusarium, mildiu, royatapis kapamarqan.
  • ¿Como lo has curado? (Imanawtaq hampirqunki): Quimicokunata icharnin.

Conversación

Ing: ¿Allillaku kayanki?

C1: Ingeniero.

C2: Ingeniero.

Ing: Allillan kaa, ¿qamqa?

C1: Nuqapa shutiiqa Ludwingmi. Bayer empresapaqmi uryaa. Sanitarium yanapaq kaa. Nuqa huk producto rantikunaapaq apamuu.

C1: Allim tsayqa. Kananmi chakrachaw mana alli. Wayukuna yarqiykan.

C2: Tsaynawmi. Frutukanapa mikunan ismukuykan. Manam musiyaatsu imanir ismun.

C1: Ingeniero rikii. Tsaynaw mikunan kaykan.

Ing: Ahhh. Kayqa ismun.

C1: ¿Imatan tsayqa?

Ing: Huk qishyaymi. Shutinqa Botrytis cinerea.

C2: ¿Kayqa mana alliku?

C1: Ingeniero, ¿imataataq ruranaa?

Ing: Nuqa huk hampita rantikushqayki, shutin kay dicloran.

C2: ¿Tsay hampiwanku allillarinqa?

C1: ¿Kaywanku chakrakunapa mikunan allillayanqa?

Ing: Tsaynawmi allillayanqa.

C2: ¿Ayka kutitan ichashaq?

Ing: Kima kutikuna ichanayki.

C2: Palla ingeniero, yanapaykiraykur kanan alli mikuna rantikushaq.

Ing: Allim, yanapanaapaq kaykaa.

C1: ¿Imaytan kutimunki?

Ing: Huknin killa kutimushaq.

Descargar

PDF Word HTML