Vocabulario quechua de matemáticas y agricultura: partes del cuerpo, animales, plantas y cultivos
Vocabulario quechua: partes del cuerpo, animales, plantas y cultivos
Partes del cuerpo
Partes del cuerpo:
- Piqa: cabeza.
- Kukuchi: codo.
- Ñatin: hígado.
- Shimi: boca.
- Kiru: diente.
- Maki: mano.
- Rukana: dedo.
- Rinri: oreja.
- Ñawi: ojo.
- Sinqa: nariz.
- Ayaq: vesícula.
- Kunka: cuello.
- Qallu: lengua.
- Chichi: seno.
- Rurun: riñón.
- Urku: frente.
- Washa tullu: columna.
- Rikra: brazo.
Partes externas del cuerpo
De frente
- Piqa: cabeza.
- Kunka: cuello.
- Matanka: nuca.
- Qasqu: pecho.
- Chichi: seno.
- Rikra: brazo.
- Pacha: estómago.
- Pupu: ombligo.
- Puksha: vientre bajo.
- Maki: mano.
- Rukana: dedo de mano.
- Llilli: ingle.
- Chanka: pierna.
- Tita chanka: muslo.
- Qunqu: rodilla.
- Shinqash: canilla.
- Chaki: pie.
De espalda
- Aqtsa: cabello.
- Matanka: nuca.
- Umbru: hombro.
- Palati: omóplato.
- Waqta: espalda.
- Llikllakchu: axila.
- Kukuchi: codo.
- Tsiqlla: cintura.
- Siki: poto.
- Qipa chanka: pierna trasera.
- Utsu putu: tobillo.
- Ataka: talón.
Otras partes
- Chupa: coxis o cola.
- Waqru: cuerno.
- Sipsa: pluma.
- Millwan: ala.
- Chawpin chankan: entrepierna.
Animales domésticos
- Urqu asnu: burro.
- China ashnu: burra.
- Llullu ashu: pollino.
- Kuñi: conejo.
- Waaka: vaca.
- Tuuru: toro.
- Wisru/wishi: becerro.
- Chiwa: chivo.
- China haka: cuy hembra.
- Kututu: cuy macho.
- Uyuksha/yukyu: cuycito.
- Paqu: alpaca.
- China usha: oveja.
- Mutsi: carnero.
- Achkash: cordero.
- Wishushu: potrillo.
- China kuchi: cerda.
- Urqu kuchi: cerdo.
- Liichu: lechón.
- Kawallu: caballo.
- Wishpa/chipi: pollito.
- Kakash: gallo.
- Wallpa: gallina.
- Ñuñuuma: patito.
Insectos y otros pequeños animales
- Anwaqshuy: hormiga.
- Chukllush: grillo.
- Chuspi/tushpi: mosca.
- Pachka: araña.
- Manzana kuru: gusano de manzana.
- Puyu: polilla.
- Wiku/wisuq: lombriz.
- Tumpish/mishkiyuq: abeja.
- Kuru: gusano.
- Hara kuru: gusano de maíz.
- Papa kuru: gusano de la papa.
- Piki: pulga.
- Usa: piojo.
Partes de la planta
- Mikuna: fruta.
- Wayu: fruta.
- Rapra: hoja.
- Muqu: nudo.
- Hawa/watsi: raíz.
- Sipi: raíz.
- Tullu: tallo.
- Pallqa: rama.
- Mukru: botón floral.
- Muqtu: yema.
Tipos de cultivo
- Muña: muña.
- Qiwa: alfalfa.
- Qaywa: caigua.
- Hara: maíz.
- Papa: papa.
- Kiwicha: kiwicha.
- Ulluku: olluco.
- Allwish: arveja.
- Uqa: oca.
- Tawri: chocho.
- Kinwa: quinua.
- Triguu: trigo.
- Palta: palta.
- Wayta: flor.
- Ruda: ruda.
- Mashwa: mashua.
Preguntas
- ¿Imaraykur shamurqayki taytay? Arachaw huk problema kapamaptin.
- ¿Ayka hunaqtan kay qishyay tsarishqa? Qanchis hunaqkuna qishyarqun.
- ¿Imanawtan qallarqun? Plagakunapa qallarqun.
- ¿Imatan masta hachakuna qishyaywan kaykayan? Arallan qishyaywan kaykayan.
- ¿Ima wanuta inishinki? Humusta inishii.
- ¿Maypitaq yakuta qarpanaykipaq urgunki? Mayupita yakuta urquu.
- ¿Imakunatataq chakaykichaw murunki? Arata, arroztapis muruu.
- ¿Atska chuspikunaku kanku? Awmi, atska chuspikunata kan.
- ¿Ima yakuwan qarpanki chakrataqa? ¿Mayu yakuwanki? Awmi.
- ¿Ima qishyay plantaykita muyayashqa? Roya, fusariumpis muyayashqa.
- ¿Hampirqunkinaku? Awmi hampiyarqun.
- ¿Imawan hampirqunki? Fungicidakuna hampiyarqun.
- ¿Pitaq hampirqun? Huk ingeniero hampirqun.
- ¿Que enfermedades has tenido en tu sembrío? (Ima qishyaykuna murushqayki kapushurqunki): Murushqaa fusarium, mildiu, royatapis kapamarqan.
- ¿Como lo has curado? (Imanawtaq hampirqunki): Quimicokunata icharnin.
Conversación
Ing: ¿Allillaku kayanki?
C1: Ingeniero.
C2: Ingeniero.
Ing: Allillan kaa, ¿qamqa?
C1: Nuqapa shutiiqa Ludwingmi. Bayer empresapaqmi uryaa. Sanitarium yanapaq kaa. Nuqa huk producto rantikunaapaq apamuu.
C1: Allim tsayqa. Kananmi chakrachaw mana alli. Wayukuna yarqiykan.
C2: Tsaynawmi. Frutukanapa mikunan ismukuykan. Manam musiyaatsu imanir ismun.
C1: Ingeniero rikii. Tsaynaw mikunan kaykan.
Ing: Ahhh. Kayqa ismun.
C1: ¿Imatan tsayqa?
Ing: Huk qishyaymi. Shutinqa Botrytis cinerea.
C2: ¿Kayqa mana alliku?
C1: Ingeniero, ¿imataataq ruranaa?
Ing: Nuqa huk hampita rantikushqayki, shutin kay dicloran.
C2: ¿Tsay hampiwanku allillarinqa?
C1: ¿Kaywanku chakrakunapa mikunan allillayanqa?
Ing: Tsaynawmi allillayanqa.
C2: ¿Ayka kutitan ichashaq?
Ing: Kima kutikuna ichanayki.
C2: Palla ingeniero, yanapaykiraykur kanan alli mikuna rantikushaq.
Ing: Allim, yanapanaapaq kaykaa.
C1: ¿Imaytan kutimunki?
Ing: Huknin killa kutimushaq.