1936ko Euskal Autonomia Estatutua: Historia eta Gakoak

1936ko Euskal Autonomia Estatutuaren testuinguru historikoa

Testu hau lehen mailako dokumentu historikoa da, izaera politiko eta juridikoa duena. Gaceta de Madrid aldizkariaren 281. alean argitaratu zen 1936ko urriaren 7an, eta bi egun geroago Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian. Euskal Herriko Autonomia Estatutu hau Diputatuen Kongresuak onartu eta berretsi zuen Gerra Zibilaren hasieran; Indalecio Prietok idatzi zuen, hainbeste urtez eskatutako autonomia lortzeko helburuarekin.

Estatutuaren edukia eta antolaketa

Espainiako Errepublikako Diputatuen Kongresuak estatutu hau onartu zuen, Arabak, Gipuzkoak eta Bizkaiak osatutako eskualde autonomoaren sorrera baimenduz. Eskualde horien mugak ez ziren aldatuko eta euskara hizkuntza ofiziala izango zen. Nafarroa, ordea, kanpoan gelditu zen bere izaera karlistarengatik.

Segurtasuna eta botere banaketa

• Polizia: Bosgarren artikuluaren arabera, Euskal Herriak berezko polizia-erregimena izango zuen, Ertzaintza izenekoa, mikelete eta miñoien parte-hartzearekin.
• Organo nagusiak: Hamargarren artikuluak bi organo nagusi ezartzen ditu: sufragio unibertsalaren bidez hautatutako organo legegilea eta organo betearazlea (eskualdearen ordezkaria Errepublikarekiko harremanetarako).

Gerra Zibilaren egoera berezia zela eta, xedapen iragankor bat ezarri zen: udaletako zinegotziek lehendakari bat aukeratuko zuten behin-behineko gobernua osatzeko.

Aurrekariak eta estatutuaren bilakaera

Errepublika hasi aurretik, Gipuzkoa eta Bizkaia industrializaturik zeuden, sozialismoak eta nazionalismoak indar handia zutelarik. Araba eta Nafarroa, aldiz, nekazaritzan oinarritzen ziren eta ideologiaz karlistak ziren gehienbat.

Lizarrako Estatututik 1936kora

1931ko apirilaren 14an Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu zen. Jose Antonio Agirrek, Getxoko alkateak, estatutu bat osatzea proposatu zuen:

• Lizarrako Estatutua (1931): Eusko Ikaskuntzak osatu zuen, baina Gorteek atzera bota zuten erlijio katolikoa defendatzeagatik.
• Iruñeko Estatutua (1932): Laikoa zen, baina Nafarroako gehiengo karlistak ez zuen onartu.
• 1933ko Estatutua: Bizkaiak eta Gipuzkoak onartu zuten, baina Arabako biztanleen erdiak ez zuen bozkatu, eta eskuindarrek atzera bota zuten.
• 1936ko Estatutua: Gerra Zibilaren hasieran onartu zen, Indalecio Prieto buru zela.

Estatutuak 1937ko ekainera arte iraun zuen, batez ere Bizkaian. Jose Antonio Agirrek euskal armada osatu eta txanponak ekoiztu zituen, besteak beste. Hau izan zen Euskal Herriko lehen estatutua eta gaur egungoaren oinarria.