A alienación e o materialismo histórico en Karl Marx

A alienación nos Manuscritos de 1844

O texto pertence aos Manuscritos económico-filosóficos de 1844, obra do chamado “Marx novo”, na que desenvolve unha análise humanista da alienación no contexto da sociedade capitalista. Esta reflexión sitúase no século XIX, nun momento marcado pola Revolución Industrial, que transformou profundamente as estruturas económicas e sociais.

O paso do traballo artesanal á produción industrial deu lugar ao capitalismo, sistema baseado na propiedade privada dos medios de produción. Neste contexto xorden dúas clases sociais enfrontadas: a burguesía e o proletariado. Marx, influído por Hegel, Feuerbach e a economía política inglesa, elabora unha crítica radical deste sistema.

A idea principal: O concepto de alienación

Marx sostén que, na sociedade capitalista, o traballo deixa de ser unha actividade de realización humana para converterse nunha actividade allea ao traballador. O traballador descríbese a través de varias formas de alienación:

• Respecto á actividade: O traballo é externo, forzado e non permite a afirmación do individuo.
• Respecto a si mesmo: O traballador non se pertence, perdendo a súa esencia humana.
• Respecto ao produto: O obxecto producido pertence ao capitalista e convértese nun instrumento de dominación.

Este proceso implica a cosificación do ser humano, que se converte nunha mercadoría máis. En conclusión, a alienación económica é a raíz doutras formas de alienación, e a súa superación require a abolición da propiedade privada.

O materialismo histórico en A ideoloxía alemá

O texto pertence á obra A ideoloxía alemá, escrita por Karl Marx e Friedrich Engels, na que se formula o materialismo histórico. Esta obra sitúase no contexto do século XIX, marcado pola consolidación do capitalismo e o desenvolvemento das ciencias sociais.

Marx desenvolve o seu pensamento a partir dunha crítica á filosofía idealista alemá, especialmente a Hegel. Para Marx, non son as ideas as que determinan a realidade, senón as condicións materiais de vida.

A idea principal: A primacía da vida material

A tese central é que non é a conciencia a que determina a vida, senón a vida material a que determina a conciencia. Marx contrapón dous enfoques:

• Enfoque idealista: Parte das ideas e da conciencia como elementos autónomos.
• Enfoque materialista: Parte da actividade real dos individuos e das súas condicións materiais.

As ideas, a moral ou a relixión son produtos das condicións materiais, o que Marx denomina ideoloxía. Este plantexamento forma parte do materialismo histórico, onde a estrutura económica (infraestrutura) determina a superestrutura (institucións políticas e xurídicas). En conclusión, para comprender a sociedade é necesario partir das condicións materiais de vida, xa que a transformación social require cambiar as bases materiais que producen a dominación.