नेपालमा दिगो विकास र संघीयता सम्बन्धी महत्वपूर्ण प्रश्नोत्तर

दिगो विकास (Sustainable Development)

अति छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू

क. दिगो विकास भनेको के हो ?

हालको आवश्यकता पूरा गर्दै भविष्यका पुस्ताको आवश्यकतामा असर नपर्ने विकासलाई दिगो विकास भनिन्छ।

ख. दिगो विकासको अवधारणा कहिलेदेखि सुरु भएको हो ?

वि.सं. २०४४ (सन् १९८७) मा ब्रुन्टल्याण्ड प्रतिवेदन पछि दिगो विकासको अवधारणा सुरु भएको हो।

ग. दिगो विकासका कुनै दुई उद्देश्य लेख्नुहोस्।

• प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्नु
• भावी पुस्ताको आवश्यकता सुरक्षित गर्नु

घ. दिगो विकासका कुनै दुई लक्ष्य लेख्नुहोस्।

• गरिबी न्यूनीकरण गर्नु
• वातावरण संरक्षण गर्नु

ङ. दिगो विकासको औचित्यलाई स्पष्ट पार्नुहोस्।

दिगो विकासले आर्थिक विकास सँगै वातावरण संरक्षण र भावी पुस्ताको हित सुनिश्चित गर्छ।

च. नेपालमा दिगो विकासका लागि भएका कुनै दुई प्रयास उल्लेख गर्नुहोस्।

• सामुदायिक वन कार्यक्रम सञ्चालन
• जलविद्युत् विकासमा जोड

छ. दिगो विकासका कुनै दुई आयाम लेख्नुहोस्।

• आर्थिक आयाम
• सामाजिक आयाम

ज. दिगो विकासका लागि सचेत नागरिकको भूमिका एक वाक्यमा लेख्नुहोस्।

सचेत नागरिकले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्दै जिम्मेवार व्यवहार गर्नुपर्छ।

झ. विकासका पूर्वाधारलाई दिगो र टिकाउ बनाउने एउटा उपाय लेख्नुहोस्।

वातावरणमैत्री योजना बनाएर पूर्वाधार निर्माण गर्नु।

छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू

क. नेपालमा दिगो विकासका लागि भएका प्रयास चर्चा गर्नुहोस्।

• नेपालले सामुदायिक वन कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ।
• जलविद्युत् उत्पादनमा प्राथमिकता दिएको छ।
• वातावरण संरक्षणसम्बन्धी नीति बनाएको छ।
• दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) अनुसार योजना लागू गरेको छ।

ख. दिगो विकासका लागि भएका विश्वव्यापी प्रयासहरू लेख्नुहोस्।

• सन् १९९२ मा रियो सम्मेलन सम्पन्न भयो।
• दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) लागू गरियो।
• वातावरण संरक्षणसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता भए।
• संयुक्त राष्ट्रसंघ ले दिगो विकासमा जोड दिएको छ।

ग. दिगो विकासमा ध्यान दिनुपर्ने कुरा के के हुन् ? वर्णन गर्नुहोस्।

• प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्नुपर्छ।
• वातावरण प्रदूषण कम गर्नुपर्छ।
• आर्थिक विकास र वातावरणबीच सन्तुलन राख्नुपर्छ।
• भावी पुस्ताको आवश्यकता विचार गर्नुपर्छ।

घ. दिगो विकासका आयामका बारेमा छोटो व्याख्या गर्नुहोस्।

• आर्थिक आयाम: उत्पादन र आय वृद्धि गर्ने पक्ष।
• सामाजिक आयाम: शिक्षा, स्वास्थ्य र समानतामा जोड दिने पक्ष।
• वातावरणीय आयाम: प्राकृतिक स्रोत र वातावरण संरक्षण गर्ने पक्ष।

ङ. दिगो विकासलाई प्रवर्द्धन गर्ने उपायका बारेमा छोटो व्याख्या गर्नुहोस्।

• वन तथा वातावरण संरक्षण गर्नुपर्छ।
• नवीकरणीय ऊर्जा को प्रयोग बढाउनुपर्छ।
• जनचेतना अभिवृद्धि गर्नुपर्छ।
• योजनाबद्ध विकास गर्नुपर्छ।

च. नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशहरूले दिगो विकासको लक्ष्य प्राप्त गर्न कस्ता उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्छ ? प्रस्तुत गर्नुहोस्।

• शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा लगानी बढाउनुपर्छ।
• प्राकृतिक स्रोतको सही उपयोग गर्नुपर्छ।
• वातावरणमैत्री उद्योग सञ्चालन गर्नुपर्छ।
• गरिबी र बेरोजगारी घटाउनुपर्छ।

छ. दिगो विकासका कुनै चार उद्देश्यको सूची बनाउनुहोस्।

1. गरिबी न्यूनीकरण गर्नु
2. वातावरण संरक्षण गर्नु
3. प्राकृतिक स्रोतको सदुपयोग गर्नु
4. आर्थिक विकासलाई निरन्तर बनाउनु

ज. दिगो विकासको सामाजिक तथा आर्थिक महत्व लेख्नुहोस्।

• रोजगारी र आय वृद्धि हुन्छ।
• गरिबी घटाउन मद्दत मिल्छ।
• सामाजिक समानता कायम हुन्छ।
• जीवनस्तर सुधार हुन्छ।

झ. दिगो विकासका लागि तपाईंको स्थानीय तहमा के के प्रयास भएका छन् ? सूची तयार पार्नुहोस्।

• वृक्षारोपण कार्यक्रम सञ्चालन
• फोहोर व्यवस्थापन अभियान
• सडक तथा खानेपानी सुधार
• वातावरण संरक्षणसम्बन्धी जनचेतना कार्यक्रम

ञ. “विकास व्यवस्थित हुनुपर्छ। अव्यवस्थित विकासले विनाश निम्त्याउँछ।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।

योजनाविहीन विकासले वातावरणीय समस्या बढाउँछ। प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन हुन्छ र प्रदूषण तथा विपद् को जोखिम बढ्छ। त्यसैले विकास सन्तुलित र व्यवस्थित हुनुपर्छ।

संघीयता (Federalism)

अति छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू

क. संघीयता भनेको के हो ?

संघीयता भनेको राज्यशक्तिलाई केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तहबीच बाँडेर शासन सञ्चालन गर्ने व्यवस्था हो।

ख. एकात्मक र संघीय व्यवस्थामा के भिन्नता छ ?

एकात्मक व्यवस्थामा शक्ति केन्द्रमा मात्र हुन्छ भने संघीयतामा शक्ति केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तह मा बाँडिएको हुन्छ।

ग. नेपाललाई कहिले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरियो ?

नेपाललाई वि.सं. २०७२ साल असोज ३ गते संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरिएको हो।

घ. नेपालमा संघीय व्यवस्था अवलम्बन गर्नुका दुई कारण लेख्नुहोस्।

• सबै क्षेत्र र समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्न।
• स्थानीय विकास र अधिकारको विकेन्द्रीकरण गर्न।

ङ. संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक मुलुक भनेको के हो ?

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक मुलुक भनेको जनता सर्वोच्च हुने, संघीय प्रणालीमा आधारित र राजतन्त्र नभएको देश हो।

च. नेपालमा संघीय संरचना स्थापना गर्दा कुन कुरालाई ध्यान दिइएको छ ?

नेपालमा संघीय संरचना स्थापना गर्दा भौगोलिक अवस्था, जनसंख्या, भाषा, संस्कृति र आर्थिक अवस्था लाई ध्यान दिइएको छ।

छ. संघीयताका पक्ष र विपक्षमा एक-एक बुँदा लेख्नुहोस्।

• पक्ष: संघीयताले स्थानीय आवश्यकता अनुसार विकास गर्न सहयोग गर्छ।
• विपक्ष: खर्च र प्रशासनिक जटिलता बढ्न सक्छ।

छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरू

क. संघीयताको परिचय दिँदै दक्षिण एसियामा संघीयता कार्यान्वयनमा रहेका देशहरूको नाम लेख्नुहोस्।

संघीयता भनेको राज्यको शक्ति केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तहबीच बाँडेर शासन सञ्चालन गर्ने व्यवस्था हो। यसले स्थानीय सहभागिता र विकासलाई महत्व दिन्छ। दक्षिण एसियामा भारत, नेपाल र पाकिस्तान मा संघीयता कार्यान्वयनमा रहेको छ।

ख. क्षेत्रीय विकासको अवधारणा र संघीयताबीच भिन्नता देखाउनुहोस्।

• क्षेत्रीय विकासले कुनै क्षेत्रको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा जोड दिन्छ भने संघीयताले शासन सञ्चालनको संरचना र शक्ति बाँडफाँड मा जोड दिन्छ।
• क्षेत्रीय विकास विकाससम्बन्धी अवधारणा हो भने संघीयता राजनीतिक तथा प्रशासनिक व्यवस्था हो।

ग. नेपालमा संघीयता कार्यान्वयनमा कस्ता चुनौती देखिन्छन् ? कुनै चारवटा चुनौती उल्लेख गर्नुहोस्।

1. आर्थिक स्रोतको अभाव।
2. दक्ष जनशक्तिको कमी।
3. केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तहबीच समन्वय समस्या।
4. कानुन तथा प्रशासनिक व्यवस्थापनमा कठिनाइ।

घ. संघीयताको अवधारणा स्पष्ट पार्दै नेपालमा यसले सिर्जना गरेका अवसर चर्चा गर्नुहोस्।

संघीयता भनेको राज्यशक्तिको बाँडफाँड गरी शासन सञ्चालन गर्ने व्यवस्था हो। नेपालमा संघीयताले स्थानीय तह लाई अधिकार दिएको छ। यसले जनसहभागिता बढाएको छ। स्थानीय स्तरमा विकास कार्य छिटो हुने अवसर सिर्जना भएको छ। साथै सबै समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न मद्दत पुगेको छ।

ङ. “संघीयता देश विकासको आधारशिला हो।” आफ्नो तर्क दिनुहोस्।

• संघीयताले स्थानीय तहलाई अधिकार दिन्छ।
• स्थानीय आवश्यकता अनुसार विकास गर्न सजिलो हुन्छ।
• जनसहभागिता र उत्तरदायित्व बढ्छ।
• पिछडिएका क्षेत्रको विकासमा सहयोग पुग्छ।

च. “देश विकासको लागि संघीयता राम्रो अवसर हुन सक्छ तर यसको व्यवस्थापन सही रूपमा गर्न नसकिएमा त्यो राष्ट्रको लागि अभिशाप पनि बन्न सक्छ।” भन्ने भनाइलाई स्पष्ट पार्नुहोस्।

• सही व्यवस्थापन भएमा स्थानीय विकास र जनसहभागिता बढ्छ।
• अधिकारको सही प्रयोगले समावेशी शासन स्थापना हुन्छ।
• व्यवस्थापन कमजोर भए खर्च र भ्रष्टाचार बढ्न सक्छ।
• समन्वय अभाव भए विकास कार्य प्रभावित हुन सक्छ।