नेपाली साहित्य र जीवनी: कक्षा ९ को महत्त्वपूर्ण पाठ्य सामग्री

१. कवितांशको उत्तर

४. दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:

हिमाललाई न्यानो दिन्छ तराईको काखा, मधेशको पङ्खा बनी बस्छन् भिरपाखा। स्वाभिमानको मियोमाथि पिरतीको दियो, बाली मुस्कुराएका छन् कोटी कोटी आँखा।

• क) तराईले हिमाललाई न्यानो दिन्छ किन भनिएको हो?
  उत्तर: हिमालका मानिसलाई दुःख पर्दा तराईका मानिसले सहयोग गर्ने भएकाले तराईले हिमाललाई न्यानो दिन्छ भनिएको हो।
• ख) यस कवितांशमा 'पिरतीको दियो' कुन अर्थमा आएको छ?
  उत्तर: यस कवितांशमा 'पिरतीको दियो' आफू जलेर अरूलाई उज्यालो दिने अर्थमा आएको छ।
• ग) मधेसका लागि पङ्खाको काम केले गरेको छ?
  उत्तर: मधेशका लागि पङ्खाको काम भिरपाखाले गरेको छ।

२. कविताको सङ्क्षिप्त उत्तर

४. दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:

सितारे घुम्टी हुन् चमचम निशाका जुनकिरी, भए ती इन्द्रेनी वसन बहुरङ्गी फिरीफिरी। भयो रातो खास्टो रवि किरणले पश्चिम गिरि, निशाको त्यो कालो तम पटल भो नील कचरी।

• क) रातका जुनकिरी भन्नाले विवाहका सन्दर्भमा कुन कुरा बुझिन्छ?
  उत्तर: विवाहका सन्दर्भमा रातका जुनकिरी भन्नाले दुलहीले लगाएको टलटल टल्कने सितारा जडेको घुम्टो भन्ने बुझिन्छ।
• ख) कवितामा इन्द्रेनीलाई कुन रूपमा चिनाइएको छ?
  उत्तर: कवितामा इन्द्रेनीलाई बहुरङ्गी फिरिफिरीको रूपमा चिनाइएको छ।
• ग) विवाहमा दुलहीको रातो पछ्यौरीको काम केले गरेको छ?
  उत्तर: विवाहमा दुलहीको रातो पछ्यौरीको काम पश्चिम पहाडमा परेको रवि (सूर्य) को किरणले गरेको छ।
• घ) तम पटल र नील कव्हरीले के कुरा बुझाएका छन्?
  उत्तर: तम पटलले कालो अन्धकार वा अज्ञानले ढाकेको र नील कव्हरीले कपालको चुल्ठो भन्ने कुरा बुझाएका छन्।

३. व्याख्या खण्ड

मेघ बिजुली विवाह

८. व्याख्या गर्नुहोस्: "भइन् पृथ्वी तन्ना, चउर छ गलैंचा मखमली, दुलाहाको रातो झलल पगरी भो हिमचुली।"

प्रस्तुत पद्यांश कक्षा ९ को नेपाली पाठ्यपुस्तकभित्रको 'मेघ बिजुली विवाह' शीर्षकको कविताबाट साभार गरिएको हो। यो कविता परिष्कारवादी धाराका कवि भरतराज पन्त (१९८६-२०६५) द्वारा शिखरिणी छन्दमा लेखिएको हो। यसमा प्रकृतिलाई मानवीकरण गर्दै नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यको वर्णन गरिएको छ। कविले हरियो चउरलाई मखमली गलैंचा र हिमचुलीलाई दुलाहाको पगरीका रूपमा चित्रण गरी विवाहको दृश्यलाई रोचक बनाएका छन्।

स्वाद कथा

१२. व्याख्या गर्नुहोस्: "आफूले भोग्नै पर्यो भन्दैमा गरिबीलाई सुम्सुम्याउने त? म घृणा गर्छु। प्रत्येक गरिबले आफ्नो गरिबीसित घृणा गर्नैपर्छ।"

प्रस्तुत गद्यांश कथाकार ध्रुवचन्द्र गौतमद्वारा लिखित 'स्वाद' कथाबाट साभार गरिएको हो। यसमा गरिबीलाई स्वीकार गरेर बस्नुभन्दा त्यसका विरुद्ध सङ्घर्ष गर्नुपर्ने सन्देश दिइएको छ। गरिबीलाई घृणा गरेर मात्रै त्यसबाट मुक्ति पाउन सकिन्छ भन्ने भाव यसमा व्यक्त छ।

४. जीवनी र शुभकामना

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका महान् हस्ती हुन्। वि.सं. १९६६ मा जन्मिएका देवकोटा 'आँसुकवि' र 'महाकवि' का रूपमा परिचित छन्। 'मुनामदन', 'शाकुन्तल' जस्ता कालजयी कृतिहरूका रचयिता देवकोटाको योगदान नेपाली साहित्यमा अतुलनीय छ।

विष्णुकुमारी वाइबा (पारिजात)

साहित्यमा पारिजातका नामले चिनिने विष्णुकुमारी वाइबा अस्तित्ववादी र प्रगतिवादी धाराकी सशक्त लेखिका हुन्। 'शिरीषको फूल' जस्ता उत्कृष्ट उपन्यासकी लेखिका पारिजातको सङ्घर्षशील जीवन सबैका लागि प्रेरणादायी छ।

डा. सन्दुक रुइत

विश्वप्रसिद्ध नेत्ररोग विशेषज्ञ डा. सन्दुक रुइतले तिलगङ्गा आँखा केन्द्रमार्फत लाखौँ मानिसलाई दृष्टि प्रदान गरेका छन्। उनको मानव सेवा र चिकित्सा क्षेत्रको योगदानका लागि उनलाई म्यागासेसे र पद्मश्री जस्ता प्रतिष्ठित पुरस्कारबाट सम्मानित गरिएको छ।

नयाँ वर्षको शुभकामना

प्रिय साथी, नयाँ वर्षको पावन अवसरमा तिमीलाई हार्दिक शुभकामना! यो वर्षले तिम्रो जीवनमा सुख, शान्ति र सफलताको नयाँ ढोका खोलोस्।

शुभकामनासहित, [तपाईंको नाम]