Методыка выкладання беларускай мовы і літаратурнага чытання ў пачатковай школе: **поўны канспект** з практычнымі прыкладамі

1. Методыка выкладання беларускай мовы

Методыка выкладання беларускай мовы – гэта педагагічная навука, якая вывучае працэсы навучання беларускай мове і літаратурнаму чытанню. Яе аб'ект – змест, формы і метады навучання.

Задачы: вызначэнне зместу, распрацоўка метадаў, планаванне, кантроль.

Метады даследавання: назіранне, апытанне, аналіз работ вучняў.

Сувязь: з лінгвістыкай (аснова зместу), псіхалогіяй (развіццё дзіцяці), педагогікай (агульныя прынцыпы), літаратуразнаўствам.

2. Грамата

Грамата – першапачатковае авалоданне навыкамі чытання і пісьма. Навучанне пісьму – важная частка, якая фарміруе графічныя навыкі і свядомасць пісьмовага выказвання.

Прыёмы: паказ, апісанне руху, копіяванне, канструяванне літар.

Арфаграфічная прапедэўтыка: фанетычны аналіз слова, спалучэнне гука-літары, правільная пасадка.

Прыклад практыкавання: «Напішы літару Ў, падбяры 3 словы з ёй і напішы іх».

3. Перыяды навучання грамаце

1) Падрыхтоўчы, 2) Асноўны (букварны), 3) Паслябукварны.

Сутнасць падрыхтоўчага перыяду

Падрыхтоўка без вывучэння літар. Фарміруюцца ўяўленні пра гук, склад, слова, сказ, развіваецца фанетычны слых.

Задачы ўрока чытання

Развіццё маўлення па малюнку, фанетычныя практыкаванні (вылучэнне першага гуку, падбор слоў).

Структура ўрока

1) Арганізацыя. 2) Фанетычная размінка. 3) Праца з ілюстрацыяй. 4) Знаёмства з паняццем «склад». 5) Гульня на замацаванне. 6) Вынікі.

4. Методыка літаратурнага чытання

Методыка літаратурнага чытання – навука пра фарміраванне навыку чытання і літаратурнага развіцця.

Якасці паўнацэннага чытання:

Правільнасць – чытанне без памылак (прыём: шматразовае чытанне).

Беглагучнасць – аўтаматызаванае хуткае чытанне (прыём: «гналаўка»).

Свядомасць – поўнае разуменне тэксту (прыём: пытанні па змесце).

Выразнасць – эмоцыйная перадача (прыём: чытанне ў ролях).

5. Асноўныя этапы працы над творам

1. Першасны сінтэз – першае ўражанне. Віды працы: выразнае чытанне настаўнікам, размова «Што спадабалася?».

2. Аналіз – паглыбленае разуменне. Віды працы: размеркаванне аўтара, характарыстыка герояў, лексічная работа.

3. Другасны сінтэз – абагульненне. Віды працы: пераказ, абмеркаванне ідэі, творчыя заданні (напісаць канец).

6. Жанры ў пачатковых класах

Жанры: апавяданне, казка, верш, байка, загадка.

Методыка работы над апавяданнем

Вывучэнне біяграфіі аўтара, першаснае чытанне, аналіз падзей і герояў, вызначэнне асноўнай думкі, творчая праца (пераказ, інсцэніроўка).

Структура ўрока

1. Падрыхтоўка да ўспрымання (біяграфія аўтара).

2. Чытанне твора вучнямі.

3. Аналіз (пытанні па змесце).

4. Вызначэнне ідэі.

5. Выразнае чытанне асобных эпізодаў.

6. Творчае заданне (напрыклад, скласці план).

7. Жанр казкі

Жанры: апавяданне, казка, верш, байка, прыказка.

Методыка работы над казкай

Аналіз зместу: размеркаванне падзей, характарыстыка герояў (дабро/зло).

Кампазіцыя: знаёмства з пачатковымі і канчатковымі формуламі.

Мараль: абмеркаванне, «Чаму навучыла казка?».

Структура ўрока

1. Загадкі пра персанажаў.

2. Чытанне казкі.

3. Аналіз сюжэту і герояў.

4. Работа над мараллю.

5. Выразнае чытанне па ролях.

6. Малюнак любімага героя.

8. Жанр верша

Жанры: верш, апавяданне, казка, байка.

Методыка работы над вершам

Вывучэнне асаблівасцей рытму, рыфмы, выяўленчых сродкаў.

Спецыфіка

Эпічныя вершы – маюць сюжэт (аналіз падзей).

Лірычныя вершы – перадаюць пачуцці (праца над настроем, інтанацыяй).

Структура ўрока над лірычным вершам

1. Стварэнне эмацыянальнага настрою.

2. Чытанне верша настаўнікам.

3. Аналіз настрою, вобразаў.

4. Знаходжанне выяўленчых сродкаў.

5. Вывучэнне напамяць.

6. Творчае заданне (напісаць свой верш).

9. Жанр байкі

Жанры: байка, апавяданне, казка, верш.

Методыка работы над байкай

Вывучэнне алегарычнага зместу, маралі.

Асаблівасці аналізу

Змест: размеркаванне падзей, характары герояў-жывёл.

Кампазіцыя: невялікі памер, дыялогі.

Моўныя сродкі: прымаўкі, прастамоўе.

Структура ўрока

1. Знаёмства з паняццем «байка».

2. Чытанне байкі.

3. Аналіз падзей і герояў.

4. Абмеркаванне маралі.

5. Інсцэніроўка.

6. Знаёмства з аўтарам.

10. Пазакласнае чытанне

Пазакласнае чытанне – арганізаваны працэс самастойнага чытання па-за праграмай.

Значэнне: пашырэнне кругагляду, выхаванне любові да кнігі.

Мэты: развіццё чытацкіх інтарэсаў, навучанне самастойнай працы з кнігай.

Змест: знаёмства з новымі аўтарамі, жанрамі, тэматычнымі цыкламі.

Віды работы: бібліятэчныя ўрокі, чытацкія канферэнцыі, конкурсы.

Структура ўрока

1. Прадстаўленне тэмы ці аўтара.

2. Кароткі агляд кніг.

3. Абмеркаванне прачытанага (па папярэднім заданні).

4. Рэкамендацыі далейшага чытання.

5. Творчая праца (малюнак).

11. Фанетыка-графічны матэрыял

Фанетыка-графічны матэрыял: галосныя і зычныя гукі, іх літары; цвёрдыя/мяккія, глухія/звонкія зычныя; склады, націск.

Методыка працы над галоснымі: вылучэнне галосных са складу (а-а-азёрка), падбор слоў на пэўны гук, назіранне над арфаграмай безударнага галоснага.

Вывад: фарміруецца фанетычны слых, аснова для свядомага чытання і пісьма.

12. Падоўжаныя зычныя

Фанетыка-графічны матэрыял: гукі і літары, парныя зычныя, падоўжаныя зычныя.

Асаблівасці падоўжаных зычных: іх пазнаванне на слых і падчас падліку літар у слове (калон-на, ван-на). Праца са словамі тыпу «суботні», дзе падаўжэнне абазначаецца адной літарай.

Вывад: развівае фанетычнае ўспрыманне, падрыхтоўвае да правілаў падвойвання.

13. Асаблівыя гукі [й] і [ў]

Фанетыка-графічны матэрыял: асаблівыя гукі [й] (нескладовае) і [ў].

Асаблівасці: [й] – заўсёды мяккі, пазначаецца літарамі Й, Я, Ё, Ю, Е, І. [ў] – гук, які мае асаблівае напісанне (не перад галоснымі). Практыкаванні на супастаўленне [ў] – [л'].

Вывад: фарміруе дакладнасць вымаўлення і правапісу спецыфічных гукаў беларускай мовы.

14. Марфеміка: корань і канчатак

Значэнне вывучэння марфемікі: развіццё моўнага чуцця, падрыхтоўка да вывучэння словаўтварэння і арфаграфіі (правілы каранёвых арфаграм).

Асаблівасці вывучэння кораня і канчатка: корань – агульная частка роднасных слоў (лес, леснік). Канчатак – змяняльная частка, якая служыць для сувязі слоў у сказе (на стале, сталом).

Прыклады практыкаванняў: 1) «Знайдзі сям'ю слоў» (ад аднаго кораня). 2) «Змяні слова так, каб яно адказвала на пытанне дзе? чым?».

15. Марфеміка: прыстаўка і суфікс

Значэнне вывучэння марфемікі: свядомае канструяванне слоў, разуменне адценняў значэння.

Асаблівасці вывучэння прыстаўкі і суфікса: прыстаўка – частка слова перад коранем, мяняе значэнне (пісаць – напісаць). Суфікс – пасля кораня, утварае новыя словы (школа – школьнік).

Прыклады практыкаванняў: 1) «Скласці словы з прыстаўкай па-» (пабег, пачытаў). 2) «Пабудуй ланцужок: дом – домік – домавы».

16. Часціны мовы ў пачатковай школе

Часціны мовы: назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік, дзеяслоў, прыслоўе, злучнік, выклічнік.

Сутнасць: кожная часціна мае агульнае граматычнае (катэгарыяльнае) значэнне: назоўнік – прадмет, дзеяслоў – дзеянне.

Этапы работы над паняццем

1. Падрыхтоўчы (практычнае вылучэнне).

2. Увядзенне паняцця (азначэнне, прыклады).

3. Замацаванне (аперацыі класіфікацыі).

4. Ужыванне ў маўленні.

17. Вывучэнне назоўніка

Сістэма вывучэння назоўніка: ад значэння паняцця да катэгорый роду, ліку, склону.

Методыка тлумачэння роду і ліку

Род: падбор прыметнікаў ці займеннікаў (мой, мая, маё). Праца з неадназначнымі словамі (пралеска).

Лік: супастаўленне адзіночных і множных формаў (кніга – кнігі). Назіранне над словамі, якія ўжываюцца толькі ў множным ліку (нажніцы).

Вывад: неабходна для правільнага згаднення слоў у сказе, фарміравання граматычнай арфаграфічнай пільнасці.

18. Вывучэнне назоўніка (працяг)

Методыка тлумачэння склону

Праз змену канчаткаў пры адказе на пытанні (хто? што? каго? чаго? і г.д.). Выкарыстоўваюцца табліцы-апоры.

Скланенне: знаёмства з трыма тыпамі (на -а, -я; на мужчынскі род з нулявым канчаткам; на -асць, -ба). Прадуктыўныя практыкаванні на ўтварэнне формаў.

Вывад: аснова для правільнага марфалагічнага аналізу і пісьма безагалосных канчаткаў.

19. Вывучэнне прыметніка

Сістэма вывучэння прыметніка: вывучэнне яго значэння (прыкмета прадмета), змены па родах, ліках, склонах у залежнасці ад назоўніка.

Методыка: шмат практыкаванняў на падбор прыметнікаў да назоўніка (які дом? – новы дом), складанне словазлучэнняў і сказаў.

Вывад: развівае вобразнае мысленне, багаціць маўленне, фарміруе навык згаднення.

20. Вывучэнне дзеяслова

Сістэма вывучэння дзеяслова: ад значэння дзеяння да яго формы.

Фарміраванне паняцця: праз пытанні (што рабіць? што зрабіць?) і параўнанне з назоўнікам.

Знаёмства з формамі часу: працяглы працэс. Адрозненне мінулага (што рабіў?), цяперашняга (што робіць?), будучага (што будзе рабіць?) часу праз канкрэтныя прыклады-дзеянні.

Вывад: дапамагае дакладна перадаваць часовыя адносіны ў маўленні.

21. Вывучэнне дзеяслова (працяг)

Змяненне па асобах і ліках: спалучэнне з асабовымі займеннікамі (я чытаю, ты чытаеш). Праца з парадыгмай.

Неазначальная форма: адказ на пытанні «што рабіць? што зрабіць?». Правіла напісання -ць, -цца.

Вывад: аснова для спражэння дзеясловаў, правільнага выбару асабовых канчаткаў.

22. Вывучэнне дзеяслова: спражэнне

Фарміраванне паняцця «спражэнне»: як змены дзеяслова па асобах і ліках.

Знаёмства з І і ІІ спражэннем: праз канчаткі (-у/-ю, -еш; -у/-ю, -іш) і вучэбныя падзелы на суфіксы. Праца са спісамі-апорамі.

Вывад: ключавое для арфаграфіі асабовых канчаткаў дзеясловаў.

23. Сінтаксіс

Сінтаксіс – раздзел граматыкі пра словазлучэнне і сказ. Сінтаксічная аснова навучання: сказ – асноўная адзінка маўлення, усе мовныя веды ўжываюцца ў ім.

Методыка вывучэння галоўных (дзейнік і выказнік) і даданых членаў

Дзейнік: хто? што? Знаходзіцца праз пытанне.

Выказнік: што робіць? Шукаецца пасля дзейніка.

Даданыя: азначэнне (які?), дапаўненне (каго? чаго?), акалічнасць (дзе? як?). Працуюць праз мадэляванне і канструяванне сказаў.

Вывад: фарміруе ўменне будаваць звязныя выказванні, аналізаваць маўленне.

24. Сінтаксіс (працяг)

Методыка вывучэння аднародных членаў: праз увядзенне паняцця «некалькі дзейнікаў або азначэнняў, якія адказваюць на адно пытанне». Вучням прапануецца знайсці «аднародныя» словы ў сказе. Вялікая ўвага знакам прыпынку.

Вывад: развівае лагічнае мысленне, навучае складанаму звязнаму выказванню.

25. Арфаграма і арфаграфічная пільнасць

Арфаграма – выбар літары для абазначэння гука на пісьме на аснове правіла. Арфаграфічная пільнасць – уменне бачыць арфаграму і правільна яе абараняць.

Практыкаванні: падлік літар і гукаў, падбор праверных слоў, работа са слоўнікам, арфаграфічнае каментаванне.

Методыка работы над правілам

1) Стварэнне праблемнай сітуацыі. 2) Назіранне над моўнымі фактамі. 3) Фармулёўка правіла. 4) Трэніровачныя практыкаванні. 5) Кантроль.

Вывад: аснова граматнага пісьма.

26. Сістэма практыкаванняў па арфаграме

Сістэма практыкаванняў: спачатку выбарачныя (падкрэсліць арфаграму), потым канструктыўныя (уставіць літару), затым творчыя (сачыненне).

Віды дыктантаў

Папярэдні – з папярэдняй падрыхтоўкай.

Праверачны – для кантролю вывучанага.

Творчы – з дадатковым заданнем.

Свабодны – паводле ўласнага выбару.

Структура ўрока дыктанта

1) Арганізацыя. 2) Паўтарэнне правілаў. 3) Чытанне тэксту. 4) Дыктоўка. 5) Самаправерка. 6) Збор работ.

27. Методыка правядзення кантрольнага дыктанта

Арфаграма і арфаграфічная пільнасць (гл. п. 25). Сістэма практыкаванняў (гл. п. 26).

Этапы правядзення

1. Арганізацыйны момант (настрой).

2. Агучванне мэты.

3. Чытанне тэксту цалкам.

4. Тлумачэнне незразумелых слоў.

5. Дыктоўка па частках з двукратным чытаннем.

6. Самастойная праверка вучнямі.

7. Збор сшыткаў.

Структура ўрока: супадае з папярэднім адказам.

28. Пераказ

Пераказ – свядомае, перабудаванае пераасэнсаванне ўласнымі словамі зместу прачытанага або праслуханага твора. Віды: падрабязны, сціслы, выбарачны, з творчымі зменамі.

Асаблівасці: на кожным этапе трэніруюцца розныя ўменні (вылучэнне галоўнага, перабудова, ужыванне сінтаксічных канструкцый).

Структура ўрока падрабязнага пераказу

1. Падрыхтоўка (тлумачэнне слоў, біяграфія).

2. Выразнае чытанне твора.

3. Аналіз (пытанні, план).

4. Вусны пераказ.

5. Пісьмовы пераказ.

6. Самаправерка.

29. Сачыненне

Сачыненне – самастойнае пісьмовае выказванне думак на зададзеную тэму.

Асаблівасці: творчая праца, патрабуе мабілізацыі ўсяго запасу ведаў.

Віды: паводле зместу (апавяданне, апісанне, разважанне), паводле крыніцы (па малюнку, па ўражаннях).

Сістэма работы: падрыхтоўка (назапашванне ўражанняў, слоўнікавая праца), складанне плану, напісанне чарнавіка, праверка і перапісванне.

Вывад: вяршыня развіцця пісьмовага звязнага маўлення.

30. Сачыненне (працяг)

Тыпы сачыненняў паводле крыніц

Па малюнку: дэталёвае разглядванне, апісанне.

Па ўражаннях: пасля экскурсіі, праглядзе фільма.

Па прачытаным: на блізкую тэму.

Структура ўрока

1. Пастаноўка тэмы, мэты.

2. Размова для актуалізацыі ведаў.

3. Складанне плану, падбор слоў.

4. Напісанне чарнавіка.

5. Абмеркаванне і праверка.

6. Чыставая праца.

Вывад: развівае камунікатыўныя і творчыя здольнасці.

31. Методыка навучання грамаце дзяцей з АПФР

Методыка навучання грамаце дзяцей з АПФР пабудоўваецца на дыферэнцыяваным і індывідуальным падыходзе з улікам дыягназу (НВПР, цяжкія парушэнні маўлення, ЗПР).

Спецыяльныя метады і прыёмы: больш паступовы тэмп, шматпаўтарэнне, дробнасць матэрыялу, узмацненне нагляднасці (сігнальныя карткі, паказ літары), інтэграцыя з лагапедычнай працай.

Структура ўрока ў класе інтэграцыі

1. Арганізацыя з элементамі пальчыкавай гімнастыкі.

2. Паўтарэнне (індывідуальныя карткі-дапаможнікі).

3. Новае: дэманстрацыя гука і літары з акцэнтам на артыкуляцыі.

4. Практыкаванні (адрозненне гука на слых, абазначэнне яго сімвалам).

5. Фізкультхвілінка з элементамі каардынацыі.

6. Замацаванне праз гульню з падтрымкай асістэнта.

7. Абгрунтаванне дамашняга задання для кожнага ўзроўню.

32. Методыка чытання для дзяцей з АПФР

Методыка чытання для дзяцей з АПФР накіравана на карэкцыю недастатковасцяў (павольнасць, памылкі, неразуменне).

Віды і прыёмы

Механічнае чытанне: шматразовае, «будзённае», з паказкай.

Выразнасць: прасочванне тэксту пальцам, «чытальнік-рэжысёр».

Разуменне: ілюстраваныя планы, падзел тэксту на часткі, вялікая колькасць накіраваных пытанняў.

Прыклад практыкавання на выразнасць: «Гуляем голасам» – паказ настаўнікам, як голас ідзе ўверх (пытанне) і ўніз (адказ), дзеці паўтараюць.

33. Графічныя навыкі дзяцей з АПФР

Фарміраванне графічных навыкаў у дзяцей з АПФР праходзіць больш паступова, з улікам асаблівасцяў маторыкі.

Тыповыя парушэнні: неўстойлівы почырк, дрэнная сувязь літар, неўтрыманне радка, інверсія (люстранае адлюстраванне).

Прыёмы карэкцыі

Падрыхтоўчыя: масаж пальцаў, праца з пластылінам, трафарэты.

Асноўныя: паказ з каментарыем, пісьмо па кропках, у шырокім радку, выкарыстанне шаблонаў.

Структура ўрока беларускай мовы ў класе інтэграцыі

1. Арганізацыя (рытуал).

2. Карэкцыйная размінка для рук.

3. Паўтарэнне правіла (у простай форме).

4. Калектыўнае выкананне задання (на дошцы).

5. Самастойная праца (дзве версіі складанасці).

6. Фізкультхвілінка.

7. Праверка (самаправерка па ўзоры).

8. Падвядзенне вынікаў (станоўчая ацэнка намаганняў).