सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा: शासन, समाज, चिन्तन र प्रदेश विकास

सङ्घीय सरकारको गठन प्रक्रिया

सङ्घीय सरकारको गठन प्रक्रिया यसरी सम्पन्न हुन्छ—पहिले प्रतिनिधि सभा सदस्यका लागि आम निर्वाचन हुन्छ। निर्वाचनपछि प्रतिनिधि सभामा बहुमत प्राप्त गर्ने दल वा दलहरूको गठबन्धनले सरकार बनाउँछ। राष्ट्रपतिले प्रतिनिधि सभामा बहुमत प्राप्त दलका नेतालाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्नुहुन्छ। प्रधानमन्त्रीले मन्त्रिपरिषद् गठन गरी विभिन्न मन्त्रालयहरूमा जिम्मेवारी बाँडफाँट गर्नुहुन्छ। यसरी केन्द्रीय सरकार औपचारिक रूपमा सञ्चालनमा आउँछ।

मध्यकालीन नेपालको सामाजिक अवस्था

मध्यकालीन नेपालको समाज मुख्यतया जाति, धर्म र परम्परामा आधारित थियो। त्यस समयमा वर्ण तथा जातीय व्यवस्था व्यापक रूपमा प्रचलित थियो। ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य र शूद्रका साथै विभिन्न जातजाति र समुदायहरू अस्तित्वमा थिए। मानिसहरूको सामाजिक कार्य र पेशाहरू प्रायः जातअनुसार नै निर्धारण हुन्थे।

त्यस समयमा संयुक्त परिवार, धार्मिक विश्वास, चाडपर्व, संस्कार र परम्परालाई विशेष महत्त्व दिइन्थ्यो। समाजको मुख्य पेशा कृषि थियो भने व्यापार, हस्तकला र विभिन्न सीपमूलक कामहरू पनि फस्टाएका थिए। महिलाको सामाजिक अवस्था तुलनात्मक रूपमा कमजोर रहे तापनि केही उच्च वर्गीय महिलाहरूले शिक्षा, धर्म तथा सामाजिक कार्यहरूमा सक्रिय सहभागिता जनाउने गर्दथे।

समाजशास्त्रीय नियम विकासका उपायहरू

समाजशास्त्रीय नियम विकास गर्न अवलम्बन गर्न सकिने पाँच प्रमुख उपायहरू यस प्रकार रहेका छन्:

• ध्यानपूर्वक सुन्ने बानी: अरूको कुरा एकाग्र र ध्यानपूर्वक सुन्ने बानी विकास गर्ने।
• दृष्टिकोणको सम्मान: अरूको भावना, विचार र दृष्टिकोणलाई सधैँ सम्मान गर्ने।
• समानुभूति (Empathy): आफूलाई अर्काको स्थानमा राखेर सोच्ने र बुझ्ने अभ्यास गर्ने।
• खुला संवाद: विभिन्न पृष्ठभूमि र विचार भएका व्यक्तिहरूसँग खुला संवाद तथा सहकार्य गर्ने।
• सकारात्मक व्यवहार: आलोचनात्मक चिन्तनका साथै सकारात्मक र सन्तुलित व्यवहार प्रदर्शन गर्ने।

चिन्तन परम्पराहरू: पूर्वीय र पाश्चात्य

१. पूर्वीय चिन्तन परम्परा

अर्थ: पूर्वीय चिन्तन परम्परा भन्नाले पूर्वीय मुलुकहरूमा विकसित भएका दर्शन, विचार, धर्म, संस्कृति र जीवनमूल्यसम्बन्धी चिन्तनको मौलिक परम्परालाई बुझिन्छ।

मुख्य विशेषताहरू:

• आध्यात्मिक चिन्तन र आन्तरिक चेतनामा जोड दिनु।
• धर्म, कर्म, सदाचार र नैतिकतालाई उच्च महत्त्व दिनु।
• आत्मज्ञान, आत्मसाक्षात्कार र मोक्ष प्राप्तिलाई जीवनको अन्तिम लक्ष्य मान्नु।
• प्रकृति र मानवबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई सम्मान गर्नु।
• विश्वशान्ति, भ्रातृत्व, सद्भाव र समग्र मानवकल्याणमा जोड दिनु।

२. पाश्चात्य चिन्तन परम्परा

अर्थ: पाश्चात्य चिन्तन परम्परा भन्नाले पश्चिमी देशहरूमा विकसित भएका दर्शन, विचार, विज्ञान, तर्क र जीवनमूल्यसम्बन्धी बौद्धिक परम्परालाई बुझिन्छ।

मुख्य विशेषताहरू:

• तर्क, विवेक र बुद्धिलाई प्राथमिक महत्त्व दिनु।
• वैज्ञानिक दृष्टिकोण, अवलोकन र तथ्यपरकतामा जोड दिनु।
• व्यक्तिस्वतन्त्रता र मानव अधिकारको संरक्षणलाई केन्द्रमा राख्नु।
• भौतिक समृद्धि, प्राविधिक विकास र मानवीय प्रगतिलाई प्राथमिकता दिनु।
• जिज्ञासा, प्रश्न, व्यवस्थित अनुसन्धान र प्रयोगात्मक विधिलाई अगाडि बढाउनु।

समालोचनात्मक चिन्तन (Critical Thinking Skill) को महत्त्व

मानिसको व्यक्तिगत तथा सामाजिक जीवनमा समालोचनात्मक चिन्तन को असाधारण महत्त्व हुन्छ। यसले व्यक्तिलाई कुनै पनि विषय वा घटनालाई अन्धधुन्ध स्वीकार नगरी त्यसको वस्तुनिष्ठ विश्लेषण गर्न, गुण र दोषको सही मूल्याङ्कन गर्न तथा विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्षम बनाउँछ।

दैनिक जीवनमा समालोचनात्मक चिन्तन सिपको महत्त्व र प्रयोगलाई निम्न बुँदाहरूमा स्पष्ट पार्न सकिन्छ:

• सही र वस्तुनिष्ठ निर्णय निर्माण: जीवनमा आइपर्ने दैनिक समस्याहरू तथा विविध विकल्पहरूमध्ये कुन सही र कुन गलत हो भनी तर्कपूर्ण ढङ्गले केलाउन र विवेकपूर्ण निर्णय लिन यसले मद्दत गर्दछ।
• तथ्य र अफवाहको पहिचान: सामाजिक सञ्जाल तथा आमसञ्चारमाध्यममा आउने अनेकौँ भ्रामक सूचना, अफवाह र मिथ्या प्रचारलाई जस्ताको तस्तै नपत्याई तिनको सत्यता, आधिकारिक स्रोत र वैज्ञानिक आधार परीक्षण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा: नमुना प्रश्नोत्तर

१. सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षाको कुनै एक साझा उद्देश्य लेख्नुहोस्।
उत्तर: व्यक्तिमा नैतिक मूल्य-मान्यता, व्यावहारिक सीप र जिम्मेवार नागरिकताको भावना विकास गर्नु सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षाको प्रमुख साझा उद्देश्य हो।

२. बौद्ध दर्शन परम्परामा रहेका कुनै दुई आर्यसत्य उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:

• दुःख: संसार दुःखमय छ।
• दुःख समुदाय: दुःख उत्पन्न हुनुको निश्चित कारण (तृष्णा वा आसक्ति) हुन्छ।

३. अनुसन्धान प्रस्तावनामा साहित्य पुनरावलोकन भन्नाले तपाईं के बुझ्नुहुन्छ? एक वाक्यमा स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: अनुसन्धान प्रस्तावनामा साहित्य पुनरावलोकन भन्नाले अध्ययन गर्न लागिएको विषयसँग सम्बन्धित विगतमा गरिएका अध्ययन, अनुसन्धान र पुस्तकहरूको गहन अध्ययन गरी विषयवस्तुको आवश्यकता र अनुसन्धानको रिक्तता (Research Gap) पहिल्याउने कार्यलाई बुझिन्छ।

४. कुनै पनि अनुसन्धानको लागि द्वितीयक सूचना वा तथ्याङ्क प्राप्त गर्न तपाईं कस्ता स्रोतहरूको प्रयोग गर्नुहुन्छ? कुनै दुई स्रोतहरूको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर:

• प्रकाशित पुस्तकहरू, अनुसन्धानमूलक लेख तथा पत्रपत्रिकाहरू
• सरकारी आधिकारिक प्रतिवेदन वा विश्वविद्यालयका शोधग्रन्थहरू (Research Reports)

५. नेपालको इतिहासमा लिच्छवीवंशको शासनकाललाई किन स्वर्ण युग भनिएको होला? एक वाक्यमा आफ्नो तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर: लिच्छवीकालमा कला, संस्कृति, वास्तुकला, उद्योग, वैदेशिक व्यापारका साथै समग्र समाजको चौतर्फी उन्नति र शान्ति-सुव्यवस्था कायम भएकाले यस काललाई नेपालको इतिहासमा ‘स्वर्ण युग’ भनिएको हो।

६. नेपालको संविधानअनुसार सङ्घीय मन्त्रिपरिषद्मा बढीमा कति जना सदस्य रहने व्यवस्था गरिएको छ?
उत्तर: नेपालको संविधानअनुसार सङ्घीय मन्त्रिपरिषद्मा प्रधानमन्त्रीसहित बढीमा २५ जना मन्त्रीहरू रहने व्यवस्था गरिएको छ।

७. प्रदेश सरकार गठन प्रक्रिया नेपालको संविधानको कुन धारामा व्यवस्था गरिएको छ?
उत्तर: प्रदेश सरकार गठन प्रक्रिया नेपालको संविधानको धारा १६८ मा स्पष्ट व्यवस्था गरिएको छ।

८. समाजवादी अर्थव्यवस्थाको बारेमा तपाईंलाई के थाहा छ? एक वाक्यमा प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर: समाजवादी अर्थव्यवस्था भनेको उत्पादनका प्रमुख साधनहरूमा राज्य वा समाजको पूर्ण नियन्त्रण तथा स्वामित्व रहने र व्यक्तिगत नाफाभन्दा जनहित, समतामूलक वितरण र सामाजिक न्यायलाई प्राथमिकता दिइने आर्थिक प्रणाली हो।

बागमती प्रदेशको समग्र विकासका उपायहरू: नमुना संवाद

पात्रहरू:

• रोहन: काठमाडौँमा अध्ययनरत सचेत विद्यार्थी
• सुमन: रोहनको साथी

विषय: बागमती प्रदेशको आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासका लागि रचनात्मक सुझावहरू

सुमन: नमस्ते रोहन! सन्चै छौ?

रोहन: नमस्ते सुमन! म एकदम सन्चै छु। तिमीलाई कस्तो छ नि?

सुमन: म पनि सन्चै छु। आज म हाम्रो प्रदेश (बागमती प्रदेश) को समग्र आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्थाबारे गहिरिएर सोचिरहेको थिएँ। यसको थप दिगो विकासका निम्ति हामीले के-कस्ता उपायहरू अपनाउनुपर्ला?

रोहन: तिमीले एकदमै सान्दर्भिक र महत्त्वपूर्ण विषय उठायौ! मेरो विचारमा आर्थिक विकासका लागि बागमती प्रदेशमा कृषिको आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरण, पर्यटकीय पूर्वाधारको प्रवर्द्धन तथा जलविद्युत् आयोजनाहरूको द्रुत विकासमा मुख्य जोड दिनुपर्छ। काठमाडौँ उपत्यका र वरपरका पर्यटकीय गन्तव्यहरूलाई थप व्यवस्थित र पर्यटकमैत्री बनाउन सकिए प्रदेशभित्रै व्यापक रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ।

सुमन: एकदम सही कुरा भन्यौ! अनि सामाजिक विकासको पक्षमा के गर्न सकिएला?

रोहन: सामाजिक विकासका निम्ति गुणस्तरीय शिक्षा र सर्वसुलभ आधुनिक स्वास्थ्य सेवालाई प्रदेशका विकट एवं दुर्गम जिल्लाहरूसम्म विस्तार गर्नुपर्छ। साथै, महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा पिछडिएका वर्गका लागि सीपमूलक व्यावसायिक तालिम र सामाजिक सुरक्षाको प्रभावकारी प्रबन्ध मिलाउनु आवश्यक छ।

सुमन: बिल्कुल! अनि बागमती प्रदेश त सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक रूपमा पनि अत्यन्त धनी छ, यसको संरक्षण र संवर्द्धन कसरी गर्न सकिन्छ?

रोहन: हाम्रा मूर्त तथा अमूर्त सम्पदाहरू, ऐतिहासिक जात्रा, चाडपर्व र यहाँका मौलिक संस्कृतिहरू (जस्तै: नेवारी, तामाङ, थारू आदि) को संरक्षण गर्न ऐतिहासिक दरबार, गुम्बा, चैत्य र मन्दिरहरूको मौलिक स्वरूपमा पुनर्निर्माण र संरक्षण गर्नुपर्छ। सम्पदा स्थलहरूलाई सफा, हरियालीयुक्त र पूर्णतया प्लास्टिकमुक्त बनाउनु पनि उत्तिकै अनिवार्य छ।

सुमन: तिम्रा सुझावहरू अत्यन्तै व्यावहारिक र मननीय छन्, रोहन। यदि यी उपायहरूलाई नीतिगत रूपमा कार्यान्वयन गरियो भने हाम्रो बागमती प्रदेश पक्कै पनि समृद्ध बन्नेछ।

रोहन: पक्कै पनि सुमन! राज्यका निकायका साथै हामी सचेत नागरिकहरूले पनि आ-आफ्नो तहबाट उत्तरदायित्व पूरा गर्नुपर्छ।