Berrezarkuntza eta Euskal Herriko Industrializazioa (1874–1931)

Espainiako Berrezarkuntza (1874–1931)

2.1 Sistema Politikoa, Indarrak eta Oposizioa

• Berrezarkuntza (1874–1931): Alfonso XII.a tronura itzuli zen eta Cánovasek “Bakea eta Ordena” sistema sortu zuen, helburua egonkortasun politikoa berreskuratzea.

• Turnismoa: Alderdi Kontserbadorea (Cánovas) eta Alderdi Liberala (Sagasta) txandakatzea, monarkia parlamentarioa eta 1876ko Konstituzioa onartuz.

• Kazikismoa: Tokiko potentatuek (kazikek) botoak manipulatzen zituzten, emaitza aurrez adostuta.

• Oligarkia eta Erregearen rola: Gobernuaren eta alderdien kontrola, armada eta Eliza funtsezkoak ziren sistemarako.

• Oposizioa:

  • Politikoa/intelektuala: Errepublikanoak, sozialistak (PSOE, UGT).

  • Nazionalista: EAJ, Kataluniako Lliga, autonomia edo nazio eskaria.

  • Soziala/sindikala: Langile mugimenduak, grebak, anarkosindikalismoa (CNT).

• Amaiera: 1898ko kolonien galerak, Marokoko gatazkak eta erreforma hutsek sistema ahuldu zuten; 1931n II. Errepublika iritsi zen.

2.2 Politika Koloniala eta 1898ko Krisia

• Espainiak kolonia batzuk mantentzen zituen (Kuba, Puerto Rico, Filipinak, Afrika).

• Kuba: 1895eko Independentzia Gerra (José Martí); autonomia ukatua, gatazka sozial handia.

• Filipinak: Katipunan altxamendua, José Rizal fusilatua; 1898an AEBek esku hartu zuten.

• 1898ko Hispano-AEBetako Gerra: Kuba, Puerto Rico eta Filipinak galdu ziren; “98ko krisia” Espainian.

• Afrika: Ekuatore Ginea, Ifni, Sahara; Marokoko gatazka odoltsua (Annualeko porrota 1921ean).

• Ondorioa: Kolonien porrotak Berrezarkuntzaren gainbehera azeleratu zuen.

2.3 Ekonomia eta Gizartea Berrezarkuntzan

• Ekonomia: Nekazaritza nagusi, lurren banaketa desorekatua, industrializazio lokalizatua (Katalunia, Bizkaia, Madril).

• Atzerriko kapitala: Meatzaritza eta industria, batez ere britainiarren eta frantsesen esku.

• Gizartea: Oligarkia goian, burgesia industriala hazten; langileria eta jornalariak gatazka sozialaren protagonistak.

• Auzi soziala: Pobrezia, lan-baldintza kaskarrak, grebak, CNT eta UGT; nekazaritza auziak Andaluzian eta Extremaduran.

• Estatuaren erantzuna: Errepresioa, gatazka soziala ez konpontzea, Primo de Riveraren diktadurara eramanez.

2.4 Berrezarkuntza Sistemaren Azken Krisia

• 1898ko porrota: Kuba, Puerto Rico, Filipinak galdu ziren; “98ko krisia” moralean eta ahulezia politikoak agerian utzi zituen.

• Turnismoaren krisia: Cánovas eta Sagasta hil, lider berri ez-eraginkorrak; kazikismoa ahuldu zen, oposizio soziala eta nazionalista handitu ziren.

• Krisi soziala 1909–1917: Aste Tragikoa (Bartzelonan), 1917ko greba orokorra, militarren eta alderdien presioa.

• 1921–1923: Marokoko gerra, Annualeko porrota, egoera militarra eta politikoa okertu zen.

• Ondorioa: Parlamentuaren eta monarkiaren deslegitimazioa; Primo de Riveraren diktadura ezarri zen.

2.5 Primo de Riveraren Diktadura (1923–1930)

• Testuingurua: 1920ko hamarkadaren hasieran, gatazka sozialak, Marokoko gerra, nazionalismoa eta sistemaren ahultzea.

• Estatu-kolpea 1923an: Odol gutxiko inboluzioa, Alfonso XIII.ak babestuta; Direktorio Militarra sortu zen.

• Direktorio Militarra (1923–1925): Militarrek kontrol osoa, askatasun politiko murriztuak, ordena publikoa berrezarri zen.

• Direktorio Zibila (1925–1930): Korporatibismoa, Unión Patriótica alderdi bakarra, azpiegitura proiektuak.

• Gainbehera: 1929ko krisi ekonomikoa, oposizio politikoaren indartzea, Primo de Riveraren dimisioa 1930ean.

• Ondorioa: Monarkiaren deslegitimazioa, 1931ko II. Errepublika.

Industrializazioa eta Euskal Herria

3.1 Espainiako Industrializazioaren Testuingurua

• Espainiako industrializazioa berantiarra eta desorekatua izan zen Europako beste herrialdeekin alderatuta (Britainia Handia, Frantzia).

• Arazo nagusiak: garraio-sare eskasa, kapital eskasia, merkatu nazional txikia, teknologia berriak ezartzeko zailtasunak. Antzinako Erregimenaren egitura sozioekonomikoa oztopo handia izan zen: latifundismoa, nekazaritza nagusia, noblezia eta Eliza.

• Eremu aitzindariak:

  • Katalunia: industria arina, kotoi ehungintza nagusi, merkataritza tradizioa, itsas harremanak, kapital metaketa.

  • Euskal Herria (Bizkaia): burdin mineralen ustiapen intentsiboa, siderurgia modernoa (Altos Hornos de Vizcaya), ontzigintza eta portuak garatu ziren.

• Beste eremuak: Ebro ibarra eta Valentzia nekazaritza modernizatua; Andaluzia meatze batzuk (Rio Tinto), atzerriko enpresen esku.

• Estatuaren papera: trenbide-sarea funtsezkoa izan zen, merkatu nazionala lotu zuen; erronkak: zabalera berezia, atzerriko kapitala, antolaketa ez-eraginkorra.

• Berrezarkuntza (1874–1931): egonkortasun politikoak industriaren hazkundea bultzatu zuen; Bizkaiko siderurgia, Kataluniako ehungintza eta Madrilgo manufakturak garatu ziren.

• Ondorio sozialak: langile klasea handitu zen, hirigintza azkartu zen, desoreka ekonomiko handiak (iparraldea eta ekialdea garatu, hegoaldea atzeratu).

3.2 Euskal Herriko Industrializazio Prozesua

• 1820–1860: lehen urratsak, tradizioa eta industria modernoa uztartuz: energia hidraulikoa, papergintza, armagintza, burdinolak modernizatu ziren, portuak indartu (Bilbo, Donostia).

• Bizkaia (1860–1930): siderurgia eta industria astunaren garapen masiboa. Burdin mineral ugari, atzerriko kapitala, portu eta trenbide modernizatuak. Altos Hornos de Vizcaya, La Naval. Immigrazio masiboa eta hiri-hazkundea.

• Gipuzkoa: industria arin eta espezializatuak, armagintza, mekanizazioa, papergintza, testilgintza. Familia-enpresak nagusi. Esportazio merkatu berriak ireki ziren, klase ertain dinamikoa.

• Nafarroa: industrializazio berantiarra, nekazaritza nagusi, trenbide eta kapital faltak. 1950eko hamarkadara arte ez zen industrializazio masiboa gertatu.

• Ipar Euskal Herria: industrializazio mugatua, artisautza eta nekazaritza nagusi, kostaldeko turismoa lehen mailan (Biarritz).

• Ondorio nagusiak: Euskal Herriko industrializazioa heterogeneoa izan zen; Bizkaia industria astunaren adibide, Gipuzkoa industria arin eta espezializatuaren bidea, Nafarroa eta Iparralde berantiarrak.

3.3 Euskal Aniztasun Politikoa Berrezarkuntzan

• Berrezarkuntza (1874): Borboien monarkia, turnismoa; baina Euskal Herriko lurraldeetan egoera berezia.

• Triangelu politikoa: foruen aldeko tradizionalismoa, nazionalismo emergentea, liberalismoaren adar desberdinak.

1. Foruen galera: 1876ko legearekin abolitu ziren; tradizionalisten (karlistak eta foruzale moderatuak) erreakzioa. Kontzertu Ekonomikoak (1878) foru fiskal partziala berreskuratu zuen.

2. Nazionalismoa: Sabino eta Luis Arana, EAJ-PNV (1895), autogobernua, euskara eta kultura defendatu, industrializazio eta immigrazio testuinguruan identitate politikoa sortu zen.

3. Liberalismoa: burgesia industriaren eta merkataritzaren artean; liberalismo dinastikoa, autonomista eta errepublikanismoa. Modernizazioa bultzatu zuten: hezkuntza, industria, garraio eta merkataritza.

4. Politika-lurralde triangelua: Nerbioi inguruko industria-guneak (nazionalismoa eta liberalismo ekonomikoa), landagune tradizionalak (karlistak, foruzaleak), Gipuzkoa eta Bizkaiko hiriak (modernizazio politiko eta soziala).

3.4 Langile Mugimendua eta Gizarte Gatazkak

• Testuingurua: industrializazio azkarra Bizkaian eta Gipuzkoan (1874–1931). Nekazaritzatik industria-gizartera igarotzea, langile masa berriak sortu ziren.

• PSOE eta UGT: sozialismo moderatua, greba antolatuak, lan-baldintzetan hobekuntza. 1890eko greba orokorra: soldata igoera eta ordutegi arinagoa.

• Anarkismoa: borroka zuzena, greba erradikalak, sabotajeak, sistema kapitalista gainditu nahi zuten.

• Langile katolikoa: ELA/STV, Elizaren doktrina soziala, sozialismo eta anarkismotik urruntzea.

• Ondorio sozialak: gatazka sozialak handitu ziren, klase kontzientzia sortu zen, langileen antolakuntza politiko eta soziala sendotu zen. XX. mendearen hasieran mobilizazio masiboak, greba ugari.

• Gizarte aldaketa: industrializazioak egitura errotik aldatu zuen; gatazka eta langile mugimenduak Errepublikaren aldaketa sakonen aurrekari izan ziren.