Berrezarkuntza Garaia Espainian eta Industrializazioa Euskal Herrian

Berrezarkuntzaren Garaia (1874-1923)

Sei Urteko Demokratikoaren ostean, Cánovas del Castillok Borboien monarkia berrezartzea sustatu zuen, Elisabet II.aren seme Alfontso XII.a errege bihurtuz. Horretarako, 1875ean Sandhursteko Manifestua sinatu zuen, monarkia konstituzionala onartuz eta Berrezarkuntza deituriko garaiari hasiera emanez. Hasieran, Cánovasek Alfontso XII.a Gorteek aukeratzea nahi bazuen ere, Martínez Campos jeneralak estatu-kolpe bat eman zuen eta, armadaren laguntzarekin, Alfontso errege izendatu zuen.

1876ko Konstituzioa: Oinarri Politikoak

Berrezarkuntzaren oinarria 1876ko Konstituzioa izan zen, 1845ekoa baino liberalagoa baina 1869koa baino kontserbadoreagoa. 89 artikulu zituen arren, hauek dira bere ezaugarri eta artikulu nagusiak:

• Sarrera: Alfontso XII.a, Elisabet II.aren semea, Jainkoaren graziaz errege zela aldarrikatzen zuen, Antzinako Erregimenaren ezaugarri tipikoa berreskuratuz. Konstituzioa Gorteek idatzi bazuten ere, erregearen sinadurak balioztatu zuen.
• Botere banaketa: Erregeak botere betearazlea zuen, eta Gorteekin partekatzen zuen botere legegilea.
• 11. artikulua: Erlijio katolikoa zen estatuko erlijio ofiziala eta publikoan baimendutako bakarra, nahiz eta pribatuan beste erlijio batzuk praktikatzeko askatasuna onartu. Horrek aldaketa nabarmena ekarri zuen Cadizko Konstituzioaren aldean, non katolikoa ez zena zigortua izaten baitzen.
• 13. artikulua: Espainiar herritarrei eskubide batzuk aitortu zitzaizkien, hala nola greba egiteko, elkartzeko eta ideiak inprimatzeko askatasuna, Cadizko Konstituzioaren zentsurarekin kontraste handia eginez.
• 18. eta 50. artikuluak: Montesquieuren botere-banaketaren printzipioa islatzen zuten, erregeak botere betearazlea zuela eta legegilea Gorteekin partekatzen zuela zehaztuz. Erregeak legeak onartu behar zituen.
• 19. eta 20. artikuluak: Bi ganberako sistema ezartzen zuten. Kongresua, sufragio zentsitarioz (eta geroago unibertsalez) osatua, eta Senatua, noble eta pribilegiatuen ganbera.
• 28. artikulua: Diputatuek beren karguak errepikatzeko aukera zutela azaltzen zuen, gobernu kontserbadore eta liberalen arteko jarraitutasuna bermatuz.
• 75. artikulua: Lege-zentralizazioa ezarri zuen, foru eta lurralde desberdinetako legeak baliogabetuz.

Sistema Politikoa: Alderdibitasuna eta Kazikismoa

Sistema politikoa alderdibitasunean oinarritzen zen: Alderdi Kontserbadoreak, Cánovas buru zela, eta Alderdi Liberalak, Sagastaren gidaritzapean, txandaka gobernatzen zuten. Gobernu-txandaketa hori hauteskunde-iruzurren bidez ziurtatzen zen, jauntxokeria (kazikismoa) eta manipulazioa ohikoak izanik. Aurrez erabakita zegoen zein alderdik irabaziko zituen hauteskundeak, britainiar ereduaren imitazio gisa.

Oligarkia eta Jauntxokeria: Sistemaren Arazoak

Sistemaren ezaugarri nagusiak oligarkia eta kazikismoa ziren. Oligarkak nobleak, politikariak eta enpresa-buruak ziren, ondasun gehienak zituztenak. Haien menpe, botere gutxiagorekin, jauntxoak eta kazikeak zeuden. Gobernadore zibilak bitartekari-lana egiten zuen, gobernuaren aginduak lurraldeetan betearaziz. Joaquín Costak salatu zuenez, oligarkak eta jauntxoak estatuaren oinarriak ziren, eta haien lanari esker (zergak kobratu, aginduak bete...) iraun zuen Berrezarkuntzak. Costak talde hori kritikatu zuen, kanpotartzat hartuz, eta hauteskunde-sistema salatu zuen, non politikoek iruzurra erabiltzen baitzuten nahi zuten alderdiak irabaz zezan.

Berrezarkuntzaren Krisia eta Amaiera

Berrezarkuntzaren aurkako oposizioa karlismoak eta errepublikanismoak osatu zuten, baina Hirugarren Karlistaldiaren porrotak eta errepublikanoen barne-zatiketek haien indarra ahuldu zuten. Bitartean, langile-mugimendua indartzen hasi zen, anarkismoaren eta sozialismoaren bidez. Sistemaren gainbehera 1898an hasi zen, Espainiak Kuba eta Filipinetako azken koloniak galdu zituenean. Porrot horrek erregenerazionismoa izeneko mugimendua sortu zuen, Joaquín Costa buru zuela, sistemaren arazoak salatzen zituena. Beste mugarri garrantzitsu bat 1909ko Bartzelonako Aste Tragikoa izan zen, iraultza antimilitarista eta antiklerikal bihurtu zena. 1917ko krisialdiak sistemaren zutabeak (kazikismoa, alderdibitasuna, iruzurra) higatu zituen, militarren eta gizartearen ezinegona areagotuz. Azkenik, Primo de Riveraren diktadurak (1923) Berrezarkuntzaren amaiera ekarri zuen, eta 1931ko hauteskundeetan errepublika ezarri zen.

Testuinguru Ekonomikoa: Protekzionismoa

XIX. mendearen amaieran, protekzionismoaren eta truke askearen (librekanbismoa) arteko eztabaida funtsezkoa izan zen. Federico Echevarriak, Bizkaiko industriaren ordezkari gisa, Espainiako gobernuari eskatu zion 1891ko lege protekzionista ez indargabetzeko, Espainia eta Alemaniaren arteko itun batek Bizkaiko Labe Garaiak bezalako industriei kalte egingo zielakoan. Politika protekzionistak bertako produktua kanpoko lehiatik babestea zuen helburu, eta horretarako hainbat neurri hartu ziren:

• Inportazioak mugatzeko: Muga-zergak (inportatze-zerga) eta oztopo kuantitatiboak (inportatu zitekeen kopuruari mugak jartzea).
• Esportazioak sustatzeko: Neurri administratiboak (aholkularitza, publizitatea), finantza-neurriak (interesik gabeko maileguak) eta zerga-neurriak (zerga-arintzeak, dirulaguntzak).

Truke askeak, aldiz, estatuen arteko merkataritza-truke libreak eta muga-zergarik eza proposatzen zuen, kontsumitzailearentzat prezio baxuagoak lortzeko.

Industrializazioa Euskal Herrian

Bizkaiko Industrializazioaren Gakoak

Euskal Herrian industrializazioa atzerapenarekin iritsi zen, 1850ean hasi eta 1875ean sendotuz, batez ere Bizkaiko Ezkerraldean eta Gipuzkoan. Modernizazioaren oinarrian hainbat faktore egon ziren: industria tradizionalaren aurrekariak (burdinolak, ontziolak), kokapen estrategikoa, kalitate handiko burdin mea eta foru-eskubideek emandako abantaila fiskalak. Bizkaian, burdin mineralen esportazioak (bereziki Ingalaterrara) kapital handiak sortu zituen, siderurgia, metalurgia eta kimika sektoreetan berrinbertitu zirenak. Bertako burgesiak, atzerriko kapitalarekin (alemaniarra, ingelesa, frantsesa) elkarlanean, enpresa handiak sortu zituen, hala nola Altos Hornos de Bilbao. Aurrerapen teknologikoek, Bessemer bihurgailuak kasu, altzairuaren ekoizpena erraztu zuten.

Gizarte Egitura Berria: Burgesia eta Langile Klasea

Industrializazioak gizarte-egitura erabat aldatu zuen, nekazal gizartearen ordez gizarte industrial eta moderno bat sortuz. Burgesia prozesuaren protagonista nagusia izan zen: meategi, fabrika, ontziola eta bankuen jabe gisa aberastu zen, eta probintziako elite politikoa bihurtu zen. Bere boterea erakusteko, jauregiak eraiki zituen Nerbioi ibaiaren eskuinaldean. Beste aldean, langile-klasea sortu zen, gehienbat soldata hobearen bila meategietara iritsitako nekazariek osatua.

Langileen Bizi- eta Lan-baldintza Gordinak

Langileen bizi- eta lan-baldintzak oso gogorrak ziren, Vicente Blasco Ibáñezen El Intruso eleberriak ongi islatzen duen bezala. Meategietako lana fisikoki neketsua eta arriskutsua zen, eta lan-istripuak ohikoak ziren. Langileak barrakoietan bizi ziren pilatuta, hezetasun eta osasun-baldintza txarretan, eta jabeari alokairua ordaindu behar zioten. Janaria kalitate txarrekoa eta garestia zen, askotan zizareak zituela. Gaixotasunak eta zomorroak ohikoak ziren, eta heriotza-tasa altua zen (35-40 urte ingurukoa). Enpresaburuek ez zuten errukirik, beti baitzegoen lan egiteko prest zegoen jendea.

Langile Mugimenduaren Hasiera

Egoera latz horren aurrean, langileak mobilizatzen hasi ziren. Facundo Pérezagua sozialisten buru bihurtu zen, eta grebak antolatu zituen. 1890eko grebak oihartzun handia izan zuen. Langileek honako hauek eskatzen zituzten:

• Hamar orduko lanaldia.
• Barrakoiak eta derrigorrezko kantinak kentzea.
• Destajoan (egindako lanaren arabera) ordaintzeko sistema amaitzea.

Greba bortitza izan zen eta Nerbioi ibaiaren ezkerraldeko fabrikak geldiaraztea lortu zuen. Hala ere, patronalak ez zituen akordio guztiak bete, eta langileen egoera tamalgarria izaten jarraitu zuen.