Berrezarkuntza: Sistema Politikoa eta 98ko Krisia

Alderdi Biko Sistema eta Txandakatze Baketsua

Bi Alderdi Dinastikoen Jatorria eta Ideologia

1. Bi alderdi dinastikoen jatorria eta ideologia. Antzekotasunak eta desberdintasunak.

Alderdi Kontserbadorea

• Sortzailea: Cánovas del Castillok sortua 1874an.
• Jatorria: Alderdi Moderatuko eta unionisten kide ohiek osatua.
• Talde sozial babesleak: Aristokrazia, goi-burgesia eta eliz agintariak.
• Ideologia desberdintasunak: Sufragio zentsitarioa; immobilismo soziala; askatasunak zabaltzearen aurkako jarrera; Estatu konfesionala eta Eliza babesteko neurriak.
• Antzekotasunak (Liberalekin): Monarkiaren babeslea; 1876ko Konstituzioaren defendatzailea; jabetza pribatuaren defendatzailea; estatu bateratu eta zentralistaren aldekoa.

Alderdi Liberala

• Sortzailea: Sagastak sortua 1880an.
• Jatorria: Progresista, demokrata eta errepublikano kide ohiek osatua.
• Talde sozial babesleak: Burgesia industrial eta komertziala, eta erdi-mailako klaseak.
• Ideologia desberdintasunak: Sufragio unibertsala; erreformismo soziala; eskubide eta askatasunen onarpena; gizarte laikoa eta Elizaren pribilegioen murrizketa.
• Antzekotasunak (Kontserbadoreekin): Monarkiaren babeslea; 1876ko Konstituzioaren defendatzailea; jabetza pribatuaren defendatzailea; estatu bateratu eta zentralistaren aldekoa.

Demokratikoa al zen Sistema?

Hauteskunde Iruzurra: Jauntxokeria eta Putxerazoa

4. Zer irudikatzen du binetak? Lotu bineta putxerazo esapidearekin.

Berrezarkuntzako hauteskunde-sistema jauntxokerian, ustelkerian eta abstentzionismo orokortuan oinarritzen zen. Jauntxokeriaren eragina handia zen, batez ere landa eremuan, eta hauteskundeak “sukaldatzen” ziren, encasilladoa eta putxerazoa baliatuz (Gobernazio edo Herrizaintza Ministerioak, probintzietako gobernadore zibilek eta jauntxoek kontrolatua).

Aurreikusitako emaitzak lortze aldera, guztiz ohikoa zen hauteskundeetan iruzur egitea; horretarako, emaitzak nahi bezala aizuntzeko/faltsutzeko (putxerazoa), denetariko trikimailuak eta amarruak erabiltzen ziren:

• Hauteskunde-aktak eta errolda manipulatzea (hilen izenak bertan sartuz, edo biziei botoa ematea eragotziz).
• Botoak erostea.
• Hautetsontzietan boto faltsuak sartzea.
• Hautesleak mehatxatzea.

Binetan argi ikusten da nola bozkatzen zuen hautesle batek garai honetan (marrazkian langile bat dirudi). Hautetsontzian berak bozka sartzen duela dirudi, baina atzean, itzal manipulatzaile baten antzera, beste gizon batek bere besoak erabiltzen ditu nahi duen bozka emateko (marrazkian goi-burgesiako gizon bat dirudi, enpresari edo ugazabaren bat). Horrela, marrazkilariak hauteskunde iruzurraren salaketa egiten du. Ziur aski, langileak nagusiak eskatzen ziona egiten zuen mehatxupean zegoelako.

98ko Hondamendia

Itsasoz Haraindiko Krisia

Kubako Matxinadaren Kausak eta Joera Politikoak

2. Kubako matxinadaren kausak, eta bertako joera politikoen arteko desberdintasunak.

Kubako matxinadaren kausak anitzak izan ziren. 1878an sinatutako Zanjoneko Bakean, gobernu espainiarrak Kubari autonomia emango ziola, esklabotza abolituko zuela eta Kongresuan kubatar diputatuak onartuko zituela hitzeman zuen (koloniatzat ez luke gehiago hartuko). Esklabotzaren abolizioak 10 urte itxaron behar izan zituen, 1888ra arte. Eta Kubari autonomia ematearen aurka espainiar politikari gehienak zeudenez, Maura ministroak 1893an bideratu nahi izan zuen Koloniak Erreformatzeko Plana ez zen aurrera eraman. Gainera, 1891n Cánovasek Muga Zerga ezarri zien Espainiakoak ez ziren produktuen inportazioari, eta horrek Estatu Batuak kaltetzen zituen, eta noski, kubatarrak. Haserrea eta ondoeza nabariak ziren.

Kuban alderdi-joera politiko desberdinak sortu ziren garai honetan:

• Batasun Konstituzionala: Erreformen aurkakoak eta Espainiaren interes ekonomikoen aldekoak.
• Kubako Alderdi Liberala: Progresistagoa eta autonomiaren aldekoa.
• Kubako Alderdi Iraultzailea (1892an sortua): José Martík sortua, irlaren independentziaren aldekoa baliabide militar eta politikoen bidez.

Estatu Batuen Aurkako Gerra

AEBen Interesa Kuban eta Gerraren Hasiera

1. Zer arrazoi ekonomiko, komertzial eta estrategikok esplikatzen duten AEBk Kubarekiko zuen interesa?

Estatu Batuek arrazoi ekonomiko eta komertzial garrantzitsuak zituzten Kuban:

• Irlatik ateratzen zen esportazio kopuru gehiena AEBra baitzihoan (batez ere azukrea, baina baita tabakoa eta kafea ere).
• Kubari produktu asko saltzen zizkieten, nahiz eta Espainiak inportazioen monopolioa izan.
• Kuba Karibeko irlarik estrategikoena eta handiena zen.
• Estatubatuarrek Amerikan europar potentzia kolonialak aldentzeko politika jarraitzen zuten (“América para los americanos” leloa).

Espainia eta AEBren arteko gerra Maine korazatuaren leherketak piztu zuen. 1898ko otsailaren 15ean korazatua Habanako badian lehertu eta hondoratu zen (AEBren interesak babesteko han zegoen urtarrilaren 25etik), 254 marinel estatubatuar hilez. Estatubatuarrek Espainiari bota zioten errua eta alferreko ikerketa baten ostean, ultimatum bat eman zion AEBk Espainiari 1898ko apirilaren 19an. Bertan Kuba libre uzteko exijitzen zioten Espainiari (lehenago irla erosten saiatu ziren 300 milioi dolarren truke), baina espainiar gobernua ultimatumari entzungor agertu zenez, apirilaren 25ean AEBko Kongresuak gerra deklaratu zion Espainiari.

1898ko Krisiaren Ondorioak eta Erregenerazionismoa

Erregenerazionismoa: Proposamen Politikoak eta Joaquín Costa

6. Zer erreforma politiko proposatu zituzten politikari erregenerazionistek? Nor zen Joaquín Costa? Zer esan nahi du Eskola eta despentsa leloak?

Korronte erregenerazionistak Berrezarkuntza sistemaren hutsune eta hutsegiteak salatu zituen (“Erregimen liberalak porrot egin du”), eta irmoki eta tinko defendatu zuen Espainiako gizartea eta sistema politikoa onbideratu eta goitik behera berritu behar zirela. Horretarako, erreforma hauek proposatu zituzten:

• Askatasunak garatzea.
• Irakaskuntza hobetu eta unibertsalizatzea.
• Ekonomikoki nekazaritza aldatzea, gehiago ekoiztuz eta oinarrizko produktuen prezioak merketuz.
• Lur-jabetzak hedatzea, biztanle gehiago jabe bihurtzeko ahalmena zabalduz.

Joaquín Costaren “Eskola eta despentsa” leloak hezkuntzaren garrantzia eta denentzako gutxieneko elikagai eta behar-beharrezko diren gauzak bermatzea azpimarratzen ditu. Bertan jauntxokeria suntsitzea, nekazaritza hobetzea eta kultura eta ikasketa maila jasotzea defendatzen ditu.

Joaquín Costa (1846-1911) espainiar idazle, politikari, legegizon, ekonomialari eta historialaria izan zen, Erregenerazionismoa izeneko intelektualen mugimenduaren sortzailea. Berrezarkuntzaren sistemaren gabeziak eta akatsak ikertu ondoren, kritika zorrotza sortu zuen eta sistemaren onbideratzea proposatu zuen (regenerar), Espainiako atzerapena gainditzeko eta Europako beste herrialdeen mailara iristeko.

Erregenerazionismoaren Porrota

7. Lortu al zuten erregenerazionistek beren proiektu politikoa betetzea?

98ko hondamendiaren ostean, alderdi dinastikoetako politikari batzuk (Silvela, Polavieja) sistema erregeneratzen saiatu ziren, baina erregenerazionismo-asmoek gutxi iraun zuten, eta Silvelaren saiakerak hutsalak izan ziren. Txandaketa sistemak bere horretan jarraitu zuen ondorengo urteetan.