Bertsolaritzaren Urrezko Aroa: Txirrita eta Errepublika Garaiko Berrikuntzak

Txirritaren Garaia

Bertsolaritzaren prestigioak behera egin zuen XX. mendeko lehen hamarkadetan, kontrako iritzi batzuen ondorioz. Hala ere, herri eta auzoetako ospakizun garrantzitsuenetan bertsoetarako tartea beti egon zen. Gerra aurretik, bertsolari on asko aritu ziren Gipuzkoan eta inguruetan: Juan Bautista Urkia “Gaztelu” (Usurbil), Juan Jose Lujanbio “Saiburu” (Hernani), Jose Mari Berra “Teilleri txiki” (Errenteria), Jose Joakin Urbieta “Kaskazuri” (Oiartzun), eta beste batzuk. Gipuzkoatik kanpo, Paulo Iantzi nafarra eta “Frantses txikia” ezizenez ezaguna zen Iparraldeko bertsolaria ere aipatzekoak dira. Garai hartako bertsolari ezagunena Jose Manuel Lujanbio “Txirrita” (1860-1936) izan zen, Euskal Herriko ia bazter guztietan kantatu zuena. Hernanin jaioa, 13 urterekin Errenteriako Txirrita baserrira aldatu zen, eta hortik datorkio goitizena. Bere bertso ezagunen artean, Neskazar bat tentatzen, Proportzio bat, Il da Canovas, Mundu ontako bizimodua eta Norteko trenari jarriak daude. Bizkaian, bertsolaritza ez zen Gipuzkoan bezainbeste indartu, baina Muxikako Enbeitatarren familiak garrantzia izan zuen, batez ere Kepa Enbeita “Urretxindorra” (1878-1942).

Errepublika Garaiko Berrikuntzak

II. Errepublika baino urtebete lehenago, bertsolaritzak aurrerapauso garrantzitsua eman zuen bere prestigioa hobetzeko. Manuel Lekuona irakasleak 1930ean Bergarako Eusko Ikaskuntzaren V. Biltzarrean ahozko literaturari buruz emandako hitzaldia erabakigarria izan zen. Bertan, bertsolarien doinu, neurri eta teknikaren xehetasunak azaldu zituen. Lekuonaren hitzaldiaren ondorioz, Errepublikaren amaiera aldera, Donostian “Bertsolari-Egunak” antolatu ziren, Euskaltzaleak eta Eusko Gaztedia erakundeek bultzatuta. Lehenengoa 1935ean Kursaalean ospatu zen, eta Iñaki Eizmendi “Basarri” gazteak irabazi zuen. 1936an, Victoria Eugenia antzokian, Txirrita handiak irabazi zuen bigarren txapela. Juan Jose Makazaga inprimatzailea ere garrantzitsua izan zen. Bere moldiztegitik hamaika kanta paper atera ziren, eta bertsoetarako grinak bultzatuta, “bertso-berri”z osatutako sortak kaleratzeari ekin zion. Xenpelar, Bilintx, Otaño, Txirrita eta beste askoren lanak inprimarazi zituen, jatorrizko testua errespetatuz. Bilduma batzuen izenak: Xenpelar’en bertsuak, Bilintx’en bertsuak... Makazagaren ahaleginak ez ziren horretan amaitu: 1931-1932 bitartean, hiru orritako BERTSOLARIYA izeneko bertso aldizkaria argitaratu zuen astero.