Biosfera eta Izaki Bizidunak: Oinarrizko Kontzeptuak

1. Izaki bizidunen definizioa

Biosfera: Lurrean bizi diren izaki bizidun guztien multzoa da.

Ezaugarriak: Gai organikoz eta inorganikoz osatuta daude, eta hiru bizi-funtzio nagusi dituzte: elikatzea, erlazionatzea eta ugaltzea.

2. Bizitzaren kimika

Bioelementuak: Karbonoa, hidrogenoa, nitrogenoa eta oxigenoa dira elementu nagusiak.

Konposatu motak:

• Gai inorganikoak: Ura eta gatz mineralak.
• Gai organikoak: Gluzidoak, lipidoak, proteinak eta azido nukleikoak (DNA).

3. Bizi-funtzioak

• Elikadura:
  • Autotrofoak: Landareak, algak eta zenbait bakterio.
  • Heterotrofoak: Animaliak, onddoak eta zenbait mikroorganismo.
• Erlazioa: Izaki bizidunak ingurunearekin harremanean daude.
• Ugalketa:
  • Asexuala: Organismo bakar batek parte hartzen du.
  • Sexu bidezkoa: Bi organismok parte hartzen dute.

4. Zelularen oinarrizko egiturak

Robert Hooke-ren ekarpenak oinarri hartuta, zelularen atal nagusiak hauek dira:

• Mintz plasmatikoa: Zelula inguratzen duen geruza.
• Zitoplasma: Zelularen barneko edukia, organuluz osatua.
• Material genetikoa: DNA barne hartzen du.

5. Zelula motak eta antolaera

Zelula motak:

• Prokariota: Material genetikoa zitoplasman aske duena.
• Eukariota: Material genetikoa nukleo baten barruan duena.

Antolaera mailak:

• Zelulabakarrak: Bakterioak.
• Zelulaniztunak: Animaliak eta landareak; elkarren mende daude bizirik irauteko.

Bakterioen egitura

• Zelula-pareta: Mintz plasmatikoaren inguruan dago; zelulari forma ematen dio eta babesten du. Bakterio batzuek kapsula gehigarria izan dezakete.
• Erribosomak: Zitoplasman dauden organulu bakarrak dira eta proteinen osaketan parte hartzen dute.
• Material genetikoa: Zitoplasman aske dago.
• Flageloak: Bakterioen mugimendurako luzapen luzangak dira.

Zelulen antolaera-mailak

• Ehunak: Hezur-ehuna, muskulu-ehuna, nerbio-ehuna.
• Organoak: Ehun desberdinez osatuak.
• Sistemak eta aparatuak: Organoen multzo funtzionalak.

6. Biodibertsitatea eta egokitzapenak

Ingurune desberdinetan bizitzeko egokitzapenak dituzten izaki bizidunen aniztasuna da. Adibidez, kaktusak.

• Fisiologikoak: Barneko tenperatura erregulatzea.
• Portaerazkoak: Hibernazioa.

Zer da espeziea?

Espezie deritzogu ezaugarri berak dituzten, elkarrekin gurutzatu eta ondorengo ugalkorrak sortzeko gai diren izakiei. Nomenklatura binomiala erabiltzen da izendatzeko.

7. Izaki bizidunen sailkapena (Taxonomia)

Bost Erreinuak:

• Animalien erreinua
• Landareen erreinua
• Onddoen erreinua
• Protistoen erreinua
• Moneroen erreinua