A comunicación humana e a linguaxe

Diferenzas entre comunicación animal e humana

A comunicación animal non ten dobre articulación, ao contrario da humana. Os animais usan diversas formas de comunicación:

• Auditiva: sons.
• Química: feromonas.
• Visual: cores.
• Táctil: apertas.
• Corporal: movementos.
• Eléctrica: estímulos.

A comunicación animal está ligada a situacións concretas e expresa estados específicos, mentres que a humana permite a transmisión cultural e é creativa. A animal mantén unha estrutura invariable e non pode enganar, en contraste coa humana. Ademais, a comunicación animal é unha reacción instintiva, mentres que a humana é voluntaria e adaptativa, con alcance ilimitado en comparación coas limitacións da animal.

A comunicación humana mestura verbalidade e elementos non verbais, creando unha comunicación continua. Existen dous tipos principais: verbal (directa e indirecta) e non verbal, que inclúe seis elementos clave:

• A comunicación kinésica transmite mensaxes a través de xestos e expresións.
• A paralingüística enfoca aspectos vocais como o ton e o volume.
• A proxémica reflicte a relación co espazo entre persoas.
• A háptica utiliza o tacto.
• A cronémica depende do uso do tempo.
• A aparencia abarca características visuais.

A verbal representa aproximadamente un 20% da comunicación, mentres que a non verbal chega ao 80%.

O acto comunicativo e os seus elementos

O acto comunicativo implica a transmisión dunha mensaxe entre un/a emisor/a e un/a receptor/a a través dunha canle e un código compartidos, enmarcado nun contexto específico e cunha intención comunicativa. É esencial que todos os elementos da comunicación estean presentes para consideralo como tal; de non ser así, non se produce un verdadeiro acto comunicativo. Un exemplo é a dedución de que hai lume ao ver fume, que carece de intención comunicativa. Ademais, os roles de emisor/a e receptor/a son intercambiables, podendo dar lugar a comunicación bidireccional ou unidireccional, onde a participación activa do receptor/a é limitada na elaboración da mensaxe.

Linguaxe, lingua, fala e norma

A linguaxe é a capacidade humana de comunicación mediante signos, permitindo a comprensión do mundo. A lingua é a manifestación específica da linguaxe dentro dunha comunidade, como o galego ou o inglés. A fala é a realización individual da lingua en situacións concretas. A norma é a variedade aceptada socialmente, considerada modelo de prestixio, como o galego estándar. O uso pode referirse á realización individual semellante á fala ou aos diferentes contextos onde se emprega a lingua, influído por variación social, situacional, xeográfica e temporal. O dominio dos usos axuda a comportarse adecuadamente na comunicación.

Os elementos principais da comunicación

Os elementos da comunicación son vitais para a eficacia do acto comunicativo. Os principais son:

• Emisor/a: a fonte que envía a mensaxe, codificándoa.
• Receptor/a: quen recibe e descodifica a información cun código común.
• Mensaxe: a información transmitida.
• Código: signos e regras para a construción da mensaxe.
• Canle: o medio físico que pode alterar o significado.
• Referente: a realidade á que alude a mensaxe.
• Contexto ou situación: circunstancias externas (situacional, socio-histórico, lingüístico e psicosocial).

Ademais, existen outros elementos como o ruído (perturbacións) e a redundancia (repetición para compensar interferencias). Outros aspectos inclúen a fonte (contido bruto), o sinal (variación de intensidade) e o transmisor/a. O destinatario/a pode ser distinto do receptor/a segundo o contexto. Estes elementos son interdependentes e a súa comprensión é crucial para optimizar a comunicación.

As funcións da linguaxe

As funcións da linguaxe refírense aos propósitos comunicativos do emisor. A intención comunicativa é clave; se o receptor non a capta, a comunicación fracasa. As funcións principais son:

• Representativa: información obxectiva (referente). Textos descritivos e expositivos. Ex: "A auga ferve a 100ºC".
• Expresiva: información subxectiva (emisor). Textos descritivos e argumentativos. Ex: "Hoxe estou contenta".
• Apelativa: busca influír no receptor. Textos argumentativos e normativos. Ex: "Pecha a porta, por favor".
• Poética: atención na forma da mensaxe. Textos literarios e comerciais. Ex: "Merca na Cooperativa Denaria".
• Fática: comproba a canle. Ex: "Parece que fai bo tempo, non?".
• Metalingüística: fala da propia lingua (código). Texto expositivo. Ex: "Eu creo que 'paxaro' é un substantivo".

O signo lingüístico e a semioloxía

Os signos son elementos percibidos polos sentidos que remiten a conceptos ou imaxes mentais. A semioloxía estuda estes sistemas.

Clasificación segundo a canle

1. Signos olfactivos: como o cheiro dunha colonia.
2. Signos táctiles: como a temperatura dunha pota.
3. Signos gustativos: como o sabor dunha comida.
4. Signos visuais: como un cadro.
5. Signos auditivos: como a música.

Clasificación segundo o referente

• Síntomas: información non intencionada (fume/lume, febre/enfermidade).
• Símbolos ou iconas: semellanza co representado e transmisión voluntaria (fotografía, emoticono).
• Signos: sen semellanza co referente e transmisión voluntaria (pomba branca/paz).

Planos e características do signo lingüístico

O signo lingüístico ten tres planos: significante (imaxe sonora), significado (imaxe conceptual) e referente (realidade física ou imaxinaria). As súas características son:

• Arbitrariedade: a relación é convencional.
• Linealidade: sequencialízase no tempo.
• Mutabilidade e Inmutabilidade: cambia co tempo pero é fixo no uso inmediato.
• Dobre Articulación: unidades con significado (morfemas) e unidades sen significado (fonemas e semas).

Diversidade lingüística e prestixio social

A diversidade lingüística no mundo é significativa, con unhas 6.000 linguas vivas. A maioría dos países son multilingües (media de 30 linguas por país). Existe unha gran desigualdade: linguas con menos de 10 falantes fronte a outras como o chinés mandarín, inglés ou español que superan os 80 millóns.

O prestixio social das linguas é subxectivo e depende de factores políticos e económicos. Segundo o número de falantes e o prestixio, clasifícanse en:

1. Lingua Minoritaria: poucos falantes (aranés).
2. Lingua Maioritaria: moitos falantes (hindi).
3. Lingua Minorizada: baixo prestixio (friulano).
4. Lingua Maiorizada: alto prestixio (ruso).

O galego, historicamente maioritario, sufriu un proceso de minorización fronte ao castelán.

Status das linguas e a lusofonía

A lusofonía é o conxunto de comunidades que teñen o portugués como lingua común. En canto ao status:

• Lingua oficial: recoñecida legalmente (galego e castelán en Galicia).
• Linguas non oficiais: sen recoñecemento legal (asturiano ou aragonés).
• Linguas con estado: oficiais en todo o territorio nacional.
• Linguas sen estado: oficiais só en áreas determinadas.

Diferéncianse estados unilingües (Islandia) e plurilingües (Rusia). A lingua franca úsase para o entendemento entre falantes de distintos idiomas (suahili), mentres que a lingua internacional (inglés) serve para a comunicación entre nacións.

Finalmente, as linguas poden ser naturais ou artificiais (esperanto, sindarin). Os pidgin son linguas simplificadas de contacto que poden evolucionar a linguas crioulas (crioulo de Xamaica) cando se converten en linguas maternas. As koinés xorden da combinación de dialectos similares.