Części zdania w języku polskim: Podmiot, orzeczenie i określenia

Orzeczenie

Orzeczenie to część zdania, która nazywa czynności lub stany. Odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje?

Rodzaje orzeczeń:

1. Orzeczenie czasownikowe – to czasownik odmieniony przez osoby. Odpowiada na pytanie: co robi? Np. Kuba śpi w domu.
2. Orzeczenie imienne – składa się z łącznika i orzecznika. Odpowiada na pytania: jaki jest? kim jest? Np. Kuba jest chory od miesiąca.

Łącznik – to czasownik: być, stać się, zostać w odpowiedniej formie.

Orzecznik – to: rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek lub czasownik.

Orzeczeniem może też być wyraz: trzeba, można, należy, warto + bezokolicznik, np. warto czekać.

Podmiot

Podmiot to część zdania, która wskazuje, kto jest wykonawcą czynności. Odpowiada na pytania: kto? co?

Rodzaje podmiotów:

• 1. Podmiot gramatyczny – rzeczownik lub przymiotnik w mianowniku, np. Kot śpi.
• 2. Podmiot domyślny – wynika z formy orzeczenia.
• 3. Podmiot towarzyszący – jest wyrażony rzeczownikiem z wyrażeniem przyimkowym, np. Syn z ojcem byli w kinie.
• 4. Podmiot szeregowy – wyrażony kilkoma rzeczownikami lub przymiotnikami w tym samym przypadku, np. W kinie siedziała matka, ojciec, córka.
• 5. Podmiot logiczny – nadmiar lub brak czegoś; rzeczownik w dopełniaczu, np. Mama nie widziała psa.
• 6. Zdanie bezpodmiotowe – nie można stwierdzić, kto wykonuje czynność, np. Ogłoszono alarm.

Przydawka

Przydawka to część zdania, która informuje o właściwościach i cechach kogoś lub czegoś. Odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? czyj? czyja? czego? ile? który?

Może być wyrażona przymiotnikiem, rzeczownikiem lub liczebnikiem, np. Mała dziewczynka czyta książkę.

Dopełnienie

Dopełnienie to część zdania, która określa czasownik i należy do grupy orzeczenia. Odpowiada na pytania przypadków (oprócz mianownika i wołacza).

Może być wyrażone:

• Rzeczownikiem, np. widział przyjaciela.
• Wyrażeniem przyimkowym, np. przyszedł z mamą.
• Orzeczeniem czasownikowym z bezokolicznikiem, np. lubię pływać, kocham śpiewać.

Okolicznik

Okolicznik to część zdania, która określa czasownik i informuje o okolicznościach czynności.

Rodzaje okoliczników:

1. Miejsca – gdzie? dokąd? którędy? Np. Jacek był w domu.
2. Czasu – kiedy? odkąd? Np. Wczoraj byłem w kinie.
3. Sposobu – jak? w jaki sposób? Np. Paweł wszedł ostrożnie do dziury.
4. Przyczyny – dlaczego? z jakiego powodu? Np. Krzyknąłem ze strachu.
5. Celu – po co? w jakim celu? Np. Biegł po medal.
6. Przyzwolenia – mimo czego? mimo co? Np. Idę pomimo niepogody.
7. Warunku – pod jakim warunkiem? Np. W razie gorączki weź leki.