Βιοσυσσώρευση: Η Επίδραση των Τοξικών Ουσιών στην Τροφική Αλυσίδα

Η Διαδικασία της Βιοσυσσώρευσης

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μη βιοδιασπώμενης ουσίας είναι το εντομοκτόνο DDT. Αν, για παράδειγμα, μια κάμπια φάει φύλλα φυτού που έχει ραντιστεί με DDT, η ουσία θα απορροφηθεί από τον οργανισμό της. Επειδή το DDT δεν μεταβολίζεται και δεν διασπάται, συσσωρεύεται στους ιστούς της και δεν αποβάλλεται με τις απεκκρίσεις της. Αν ένας κότσυφας καταναλώσει πολλές κάμπιες, το DDT από όλες τις κάμπιες θα συγκεντρωθεί στους ιστούς του. Τελικά, το DDT θα βρεθεί σε ακόμα μεγαλύτερη συγκέντρωση στους ιστούς της κουκουβάγιας, που αποτελεί τον τελικό καταναλωτή.

Το φαινόμενο αυτό, κατά το οποίο αυξάνεται η συγκέντρωση τοξικών χημικών ουσιών στους ιστούς των οργανισμών καθώς προχωρούμε κατά μήκος της τροφικής αλυσίδας, ονομάζεται βιοσυσσώρευση.

Ο Άνθρωπος στην Κορυφή της Τροφικής Αλυσίδας

Η συσσώρευση των μη βιοδιασπώμενων ουσιών αφορά και τον ίδιο τον άνθρωπο, για τον απλό λόγο ότι συνήθως αποτελεί τον τελευταίο κρίκο σε πολλές διατροφικές αλυσίδες.

Ιστορική Αναδρομή και Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις

Στα μέσα της δεκαετίας του 1960 διαπιστώθηκε ότι, εξαιτίας των τεράστιων ποσοτήτων εντομοκτόνου που είχαν ριφθεί στην αφρικανική ήπειρο για την καταπολέμηση του κουνουπιού (φορέα του πλασμωδίου της ελονοσίας), ένα πλήθος οργανισμών παρουσίαζε αυξημένη συγκέντρωση DDT στους ιστούς του. Το εκπληκτικό στις έρευνες που επακολούθησαν ήταν ότι το εντομοκτόνο είχε συσσωρευτεί ακόμη και στους πιγκουίνους της Ανταρκτικής και στο μητρικό γάλα των Εσκιμώων.

Η συνειδητοποίηση των κινδύνων οδήγησε στην αντικατάσταση του DDT από άλλα βιοδιασπώμενα εντομοκτόνα. Ωστόσο, το τίμημα για το περιβάλλον ήταν βαρύ:

• Αρπακτικά πτηνά: Η συσσώρευση της ουσίας καθιστά εύθραυστα τα κελύφη των αυγών τους.
• Αναπαραγωγή: Παρατηρείται δραματική μείωση των ρυθμών αναπαραγωγής.
• Επιβίωση: Πολλά είδη βρίσκονται στα πρόθυρα της εξαφάνισης.

Ποσοτική Αποτύπωση της Βιοσυσσώρευσης

Ας παρακολουθήσουμε με ένα παράδειγμα πώς αποτυπώνεται ποσοτικά η αύξηση της συγκέντρωσης μιας μη βιοδιασπώμενης ουσίας:

• Φυτό: 1 mg ουσίας ανά κιλό.
• Φυτοφάγο: Για να αυξήσει τη βιομάζα του κατά 1 κιλό, καταναλώνει 10 κιλά φυτού (10 mg ουσίας). Η συγκέντρωση στους ιστούς του φτάνει τα 10 mg ανά κιλό.
• Σαρκοφάγο: Η συγκέντρωση αυξάνεται περαιτέρω, φτάνοντας τα 100 mg ανά κιλό.

Συμπερασματικά, η συγκέντρωση μιας μη βιοδιασπώμενης ουσίας αυξάνεται εκθετικά καθώς μετακινούμαστε σε ανώτερα τροφικά επίπεδα.