Erdi Aroko Gizartea eta Aragoiko Koroaren Hedapena

Behe Erdi Aroa eta Gizarte Aldaketak

Behe Erdi Aroan, gizarteak aldaketa sakonak izan zituen. Erregeek gero eta indar gehiago zuten, eta horrek estatu berrien kontsolidazioan lagundu zuen. Burgesia ere jaio zen, ekonomia dinamizatu eta garapen komertzial zein industrialean lagundu zuena.

Elizak ez zuen bere posizio nagusia galdu, baina kultura-zentro berriak sortu ziren, unibertsitateak, adibidez. Latinak kultura-hizkuntza izaten jarraitu zuen, baina erromantze hizkuntzak gero eta gehiago erabiltzen hasi ziren hainbat eremutan, erlijiosoetatik hasi eta akademiko, administratibo eta literarioetaraino.

Aragoiko Koroaren Hedapena

Aragoiko Koroa hegoaldera hedatu zen, bere domeinuen hegoaldean zeuden al-Andaluseko lurraldeetarantz. 1240. urtean Valentziako Erresuma sortzeak estatu kristau berri bat ekarri zuen. Katalanek eta aragonesek beren hizkuntzak hedatu zituzten: horrek azaltzen du zergatik dauden historikoki valentzieraz eta aragoierazko oinarria duen gaztelaniaz hitz egiten duten eskualdeak.

Musulmanen domeinuaren garaian, arabiera kultura-hizkuntza bihurtu zen, baina Jakue I.a Valentziara iritsi zenean, mozarabiera arabierak ordezkatu zuen. Hizkuntza-ordezkapen prozesu berri honetan, arabierak hizkuntza nagusia izateari utzi zion, eta katalana bihurtu zen Aragoiko Koroaren eta bere agintarien hizkuntza nagusia. Hala ere, arabierak ez zuen erabat desagertu moriskoak XVII. mendean expulsatu zituzten arte.

Mediterraneoaren Kontrola

Aragoiko Koroa Mediterraneoko potentzia ekonomiko eta politiko handienetako bat bihurtu zen, eta Sardiniako eta Siziliako irsekin batera, Napoli ere bere domeinuetara batu zituen. Hedapen horri esker, hazkunde ekonomikoa, kultura-garapena eta eragin politikoaren handitzea bizi izan zituen.

Bizantziar Inperioa kristauek arabiarren aurka zuten euste-horma bat zen. 1453. urtean, bere hiriburua, Konstantinopla, turkiarren esku geratu zen, eta horrek oihartzun handia izan zuen Erdi Aroko eta Aro Modernoko Europako literaturan.

Hizkuntza eta Administrazioa

Valentziako Erresumaren konstituzioak katalana administrazioaren hizkuntza gisa sartzea ekarri zuen, eta horretatik hiru Administrazio-testu nabarmentzen dira:

• 1. Llibre del Repartiment: Lurralde konkistatuen zein lur-zati eman zitzaion bakoitzari jasotzen duen jabetza-erregistroa da.
• 2. Llibre dels Furs: Valentziako Erresumaren ordenamendu juridikoa da.
• 3. Llibre del Consolat de Mar: Merkataritza erregulatzen zuen lege-testua zen.

Liburu horiek guztiek erakusten dute bazegoela hizkuntza-eredu komun bat sortzeko borondatea, eta eredu hori Errege Kantzelaritzaren jarduerari esker finkatu zen.