Espainiako eta Euskal Herriko Iturri Juridikoen Azterketa

1. Dion Casio – Historia Erromatarra

• Identifikazioa: Hispania, erromatar konkista, erromanizazioa, herri indigenak; gertakari politiko edo militarren narrazio historikoa, arau juridiko zehatzik gabe.
• Egilea/Garaia: Dion Casio (senataria eta goi-funtzionarioa). Erromatar Inperioa (Erromaren sorreratik, K.a. 753. urteko sorkuntzatik, Alexandro Severoren garaira arte kontatzen du).
• Sailkapena: Zeharkako edo bitarteko iturri juridiko historikoa.
• Testuingurua: Hispaniaren konkista eta erromanizazio prozesua, K.a. 218an hasitakoa (Bigarren Gerra Punikoan) eta Augustoren pean Kantabriako gerrekin amaitu zena.
• Garrantzia: Erromatar zuzenbidearen hedapena ulertzeko testuingurua ematen du. Esaldi indartsua: Garrantzitsua da Hispania ondorengo historian eragin handia izango zuen komunitate juridiko komun batean nola sartu zen aztertzeko.

2. Lex Malacitana

• Identifikazioa: Udalerria, magistratuak, Malaca (Malaga), udal legea, latinitatea, hiri baten barne funtzionamendua.
• Egilea/Garaia: Domiziano enperadorearen garaikoa, K.o. 81 eta 96 urteen artean aldarrikatua.
• Sailkapena: Iturri juridiko zuzena edo berehalakoa (benetako arau juridikoa).
• Testuingurua: Vespasianok 73. urtean Hispania osoari latinitatea eman ostean sortu zen; hiri indigenak udalerri latino bihurtu ziren eta erromatar eredu administratibora egokitu behar izan ziren.
• Garrantzia: Tokiko administrazioa eta magistratuen funtzionamendua zuzenean ezagutzeko aukera ematen du. Esaldi indartsua: Hispaniaren erromanizazio juridiko eta administratiboa islatzen du, antzinako hiri indigenak erromatar ereduaren arabera antolatutako udalerri bihurtuz.

3. Caracallaren Ediktua (Edicto de Caracalla)

• Identifikazioa: Erromatar hiritartasuna, Inperioko gizon libre guztiak, Caracalla, bateratze juridikoa, zuzenbidearen hedadura orokorra.
• Egilea/Garaia: Caracalla enperadorea, K.o. 212. urtean aldarrikatua.
• Sailkapena: Iturri juridiko zuzena edo berehalakoa (lege-testu ofiziala).
• Testuingurua: Erromanizazio juridikoaren prozesuaren barruan kokatzen da, mendeetan zehar hiritartasuna eta latinitatea (Vespasianok 73an bezala) pixkanaka eman ondoren.
• Garrantzia: Erromatar hiritartasuna gizon libre guztiei zabaldu zien eta bateratze juridiko handiagoa ekarri zuen. Esaldi indartsua: Erromanizazio juridikoaren gailurra eta Inperioko lurralde guztiak sistema juridiko berean integratzea islatzen du.

4. San Isidoro de Sevilla – Historia de Regibus Gothorum

• Identifikazioa: Errege bisigodoen izenak (Euriko, Teodoriko, Leovigildo), godo, bandalo edo sueboak; narrazio historikoa da (ez du lege zehatzik jasotzen).
• Egilea/Garaia: Sevillako San Isidoro gotzaina, VII. mendean idatzitako obra.
• Sailkapena: Zeharkako edo bitarteko iturri juridikoa (lan historiografikoa).
• Testuingurua: Hispaniako erresuma bisigodoaren garaia, bereziki 507an Vouilléko batailan frankoen aurka porrot egin eta erresumaren erdigunea Hispaniara aldatu ondoren. Bisigodoak eta hispanorromandarrak elkarrekin bizi ziren.
• Garrantzia: Erregeen legegintza-jarduera eta zuzenbidearen bilakaera ezagutzeko balio du. Esaldi indartsua: Monarkia bisigodoaren sendotzea islatzen du eta Euriko izan zela legeak egin zituen lehen errege bisigodoa jasotzen du.

5. Liber Iudiciorum

• Identifikazioa: Rezesvinto, Chindasvinto, bisigodo eta erromatarrentzako legeak, bateratze juridikoa, Toledoko Kontzilioa; lege-bilduma zehatza da.
• Egilea/Garaia: Chindasvintok hasi eta Rezesvinto erregeak aldarrikatua 654. urtean (VII. mendean).
• Sailkapena: Iturri juridiko zuzena edo berehalakoa (lege-bilduma ofiziala).
• Testuingurua: Bisigodoen eta hispanorromandarren arteko elkarbizitza-testuingurua, non tradizio ezberdinak gainditu eta batasun juridikoa bilatzen zen.
• Garrantzia: Erresuma osorako lege komun eta lurralde-lana izan zen, eta Erdi Aroan Foru Juzgo izenaz ezagutu zen. Esaldi indartsua: Zuzenbide bisigodoaren gailurra da, erresuma osoaren bateratze juridikoa lortu zuelako legedi komun baten bidez.

6. Furs de València

• Identifikazioa: Jakue I.a, Valentzia, Valentziako Erresuma, foruak (furs), Aragoiko Koroa, zuzenbide propioa.
• Egilea/Garaia: Aragoiko Jakue I.a erregeak eman zituen XIII. mendean (Valentzia 1238an konkistatu ostean).
• Sailkapena: Iturri juridiko zuzena edo berehalakoa (lege-testua).
• Testuingurua: Errekonkista kristaua eta Aragoiko Koroaren zabalkundea. Gaztelak ez bezala, Aragoiko Koroak lurralde bakoitzean berezko eskubideak mantentzen zituen.
• Garrantzia: Valentziako Erresumaren oinarri juridiko eta nortasun-elementu bihurtu ziren. Esaldi indartsua: Valentziako Erresumaren berezko eskubidea eratu zuten, eta Aragoiko Koroaren izaera plural eta itunpeko/bakezalea islatzen dute.

7. Nafarroako Foru Orokorra (Fuero General de Navarra)

• Identifikazioa: Nafarroako Erresuma, Nafarroako foruak, erregearen boterearen mugaketa, pribilegioak, itun-harremana edo paktismoa.
• Egilea/Garaia: Ez du egile bakar bat; Nafarroako arau, ohitura eta pribilegioen bilduma da, XIII. mendean idatziz jasotakoa.
• Sailkapena: Iturri juridiko zuzena edo berehalakoa.
• Testuingurua: Erdi Aroko kristau erresumen garaia; Nafarroa bere erakundeak eta ordenamendu juridikoa gordetzen zituen erresuma independentea zen.
• Garrantzia: Nafarroako zuzenbide tradizionalari eutsi zion eta erregearen boterea mugatu zuen. Esaldi indartsua: Paktismoaren eredu nagusia da: erregeak ez du botere absoluturik, erresumaren foruak eta eskubide tradizionalak errespetatuz gobernatu behar du.

8. Zazpi Partida (Las Siete Partidas)

• Identifikazioa: Alfontso X.a Jakituna, Partidak, Zuzenbide erromatarra eta kanonikoa (zuzenbide komuna), Gaztela juridikoki bateratzeko ideia, eduki doktrinal zabala.
• Egilea/Garaia: Alfontso X.a Jakitunaren erregealdia, XIII. mendea.
• Sailkapena: Iturri juridiko zuzena edo berehalakoa (lege-bilduma handia).
• Testuingurua: Gaztelako foru eta ohitura aniztasuna gainditzeko eta monarkiaren autoritatea indartzeko saiakera, Europako zuzenbide komuna (Ius Commune) bereganatuz.
• Garrantzia: Bere eragin praktikoa 1348ko Alcalako Ordenamendutik aurrera finkatu zen, ordezko eskubide gisa aitortu zenean. Esaldi indartsua: Gaztelan zuzenbide erromatar eta kanonikoaren harrera ordezkatzen dute, eta Gaztelako monarkiaren bateratze juridikorako saiakera nagusietako bat dira.

9. Bizkaiko Foru Berria (Fuero Nuevo de Vizcaya)

• Identifikazioa: Bizkaia, Jaurerria, foru-zuzenbidea, ohitura eta zuzenbide komunaren arteko konbinazioa.
• Egilea/Garaia: Bizkaiko Jaurerriaren zuzenbide tradizionalaren bilduma juridikoa, Erdi Aroan eta Aro Modernoan aplikatua.
• Sailkapena: Iturri juridiko zuzena edo berehalakoa.
• Testuingurua: Bizkaia Gaztelako Koroaren barruan integratuta egon arren, mendeetan zehar bere berezko erakunde, pribilegio eta arau propioak mantentzea lortu zuen.
• Garrantzia: Foru-erregimenaren eta nortasun politikoaren kontserbazioa bermatu zuen. Esaldi indartsua: Bizkaiko foru zuzenbidea sendotu zuen eta euskal ohiturazko tradizioaren eta zuzenbide komunaren eraginaren arteko konbinazioa islatzen du.

10. Toro Legeak (Leyes de Toro)

• Identifikazioa: Toro, Gaztelako zuzenbidea, herentzia, maiorazgoak, leheen aplikazio-ordena, lege ezberdinak argitzeko pista.
• Egilea/Garaia: Gaztelako Joana I.aren erregealdian aldarrikatuak, 1505. urtean (Aro Modernoaren hasieran).
• Sailkapena: Iturri juridiko zuzena edo berehalakoa.
• Testuingurua: Gaztelan zegoen arau-koexistentzia eta lege-kaosa (foruak, Partidak, etab.) konpontzeko eta segurtasun juridikoa indartzeko beharra.
• Garrantzia: Zuzenbide pribatua (familia eta oinordetzak) arautu zuten mendeetan zehar. Esaldi indartsua: Legeek Gaztelako iturrien sistema ordenatzen lagundu zuten, eta zuzenbide pribaturako funtsezko erreferentzia bihurtu ziren, batez ere oinordetzen eta maiorazgoen arloan.

11. Planta Berriko Dekretuak (Decretos de Nueva Planta)

• Identifikazioa: Felipe V.a, Ondorengotza Gerra, Aragoiko Koroa, zentralizazioa, foruak ezabatzea, Gaztelako eredua ezartzea.
• Egilea/Garaia: Felipe V.a erregea (Borboiko dinastiako lehena), 1707 eta 1716 urteen artean aldarrikatuak.
• Sailkapena: Iturri juridiko zuzena edo berehalakoa (lege-xedapena).
• Testuingurua: Espainiako Ondorengotza Gerraren ondorioa; Aragoiko Koroaren lurraldeek (Aragoi, Valentzia, Katalunia, Mallorca) Austriako Karlos babestu zutenez, Felipe V.ak haien foruak kendu zituen zigor gisa.
• Garrantzia: Erdi Arotik jasotako erakunde-aniztasuna amaitu eta erakunde zentralizatuagoak sortu ziren. Esaldi indartsua: Planta Berriko Dekretuek erresuma propioekin osatutako monarkia baten urratsa markatu zuten, Gaztelako sisteman inspiratutako eredu askoz zentralizatuago batera.

12. 1876ko Uztailaren 21eko Legea

• Identifikazioa: Euskal foruak, euskal probintziak, Hirugarren Karlistada, Cánovas del Castillo, zentralizazio liberala, foru abolizioa, Kontzertu Ekonomikoa.
• Egilea/Garaia: Gorteek onartua Alfontso XII.aren erregealdian (Cánovas del Castilloren gidaritzapean), 1876an.
• Sailkapena: Iturri juridiko zuzena edo berehalakoa.
• Testuingurua: Hirugarren Gerra Karlistaren amaiera. Estatu liberalak herritar guztien berdintasun juridikoa eta uniformetasun administratiboa defendatzen zituenez, euskal berezitasunak ezabatu nahi izan zituen.
• Garrantzia: Euskal foru-erregimen tradizionalaren amaiera ekarri zuen eta ondoren Kontzertu Ekonomikoaren sistema sortzeko bidea ireki zuen. Esaldi indartsua: 1876ko uztailaren 21eko Legeak euskal probintzien foru-erregimen tradizionalari amaiera eman zion eta Estatu liberalak XIX. mendean zehar bultzatutako zentralizazio politikoaren prozesua amaitu zen.