Espainiako Gerra Zibila eta Euskal Herria

1936ko otsailaren 16ko hauteskundeak Fronte Popularrak irabazi zituen, eta ondorioz, Espainiako II. Errepublikan aldaketa sakonak gertatu ziren. Egoera politiko eta sozialak tentsio handia eragin zuen, eta 1936ko uztailaren 17/18an altxamendu faxista gertatu zen. Gerra Zibila 1939ko apirilaren 1ean amaitu zen frankisten garaipenarekin.

Aurrekariak: II. Errepublika

Eibarren, 1931ko apirilaren 14an, Espainiako II. Errepublika aldarrikatu zen. Errepublikaren garaian hiru fase nagusi bereizten dira:

1. Biurteko Errepublikano-Sozialista (1931-1933): Donostiako Ituna sinatu zen, 1931ko Konstituzioa onartu, eta bost erreforma nagusi garatu ziren: nekazaritza, militarra, erlijiosoa, hezkuntza eta lan erreformak. Gobernuak oposizioari aurre egin behar izan zion, eta 1933ko Casas Viejas gertaerek bere ospea kaltetu zuten.

2. Biurteko Zuzentzailea (1933-1936): 1933ko hauteskundeetan eskuina nagusitu zen, eta CEDAk gobernua eskuratu zuen. Horrek langileen eta ezkerreko mugimenduen haserrea piztu zuen, eta 1934ko urriko iraultzak gertatu ziren, batez ere Asturiasko meatze-eremuan eta Katalunian. Egoera gero eta polarizatuagoa zen.

3. Fronte Popularraren garaia (1936): 1936ko hauteskundeetan Fronte Popularrak irabazi zuen. Euskal Autonomia Estatutua onartu zen. Sektore eskuindarrak antolatzen hasi ziren, altxamendua prestatuz. Tentsio sozial eta politikoek 1936ko uztailaren 17an piztu zen altxamendu militarra eragin zuten.

Gerra Zibila Euskal Herrian

1936ko uztailaren 17an Espainiako Gerra Zibila hasi zen, militarren altxamenduarekin. Euskal Herria bi eremutan banatu zen: Araba eta Nafarroa matxinatuek hartu zituzten, eta Bizkaia eta Gipuzkoa Errepublikaren alde mantendu ziren.

Matxinatuek Bilbo hartu ondoren, euskal gobernuak Santoñako Ituna sinatu zuen 1937ko abuztuaren 24an, eta EAE-ANVko gudariek amore eman behar izan zuten. Horren bidez, Italiako tropak Euskal Herrian sartu ziren.

Ondorioak

Gerra Zibilak eta ondorengo diktadurak ondorio sakonak izan zituzten Espainian eta Euskal Herrian:

• Diktadura Frankistaren Ezarpena: Errepublikaren erakunde demokratikoak desegin ziren, autonomia estatutuak bertan behera utzi ziren, eta lege berriak inposatu ziren. Oposizio politikoa debekatu eta zapaldu zen.

• Errepresioa eta Erbestea: Milaka pertsona fusilatu, espetxeratu edo erbesteratu zituzten, batez ere nazionalistak eta ezkertiarrak. Errepresioak milaka hildako eta espetxeratu utzi zituen, askok ihes egin behar izan zutelarik Frantzia, Sobiet Batasuna eta Hego Amerikara.

• Ondorio Ekonomikoak: Autarkia ezarri zen, krisi sakona eraginez, hornidura falta eta gosea zabalduta. Industria frankisten esku geratu zen, eta euskal elite ekonomikoek erregimen berrira egokitu behar izan zuten. Francok Euskal Herria zigortu zuen, eta Gipuzkoa zein Bizkaiari autonomia fiskala kendu zien.

• Ondorio Kulturalak: Euskal eta katalan kulturak gogor zapalduak izan ziren. Euskararen erabilera debekatu zen, eta hedabideak kontrolatu ziren.

• Emakumeen Egoera: Errepublikan lortutako eskubideak galdu zituzten. Erregimenak rol tradizionala ezarri zien, eta haien rola familia eta etxeko zereginetara mugatu zen, hezkuntza eta lan aukerak mugatuta.

• Nazioarteko Isolamendua: Espainia nazioarteko isolamenduan geratu zen, batez ere Bigarren Mundu Gerraren ondoren, NBEk eta herrialde demokratikoek ez baitzuten erregimena onartu.