Espainiako Gerra Zibila: Kausak eta Ondorioak

1934ko Urriko Iraultza: Kausak eta Testuingurua

1933ko azaroko hauteskundeetan eskuina nagusi atera zen. CEDA koalizioak garaipena lortu zuen, eta aurreko biurtekoan (“Biurteko Erreformatzailea” 1931-1933) abiarazitako erreformak atzera bota zituzten:

• Nekazaritza erreforma atzera bota zen.
• Kataluniako autonomia estatutua murriztu zen.
• Euskal Herriko estatutua blokeatu zen.
• Elizak hezkuntzaren kontrola berreskuratu eta diru publikoa eskuratzen hasi zen.
• Militarrek galdutako protagonismoa berreskuratzen hasi ziren.

Prozesu honek egonezina areagotu zuen, eta grebak eta ezkerrekoen eta eskuin muturrekoen arteko liskarrak biziki ugaldu ziren.

Testuinguru horretan gertatu zen 1934ko Urriko Iraultza. Ordurako PSOEko hainbat sektorek, PCEko kideekin batera, joera erradikalagoak hartuak zituzten, bide parlamentarioan esperantza gutxirekin. CEDAko hiru ministro Lerrouxen gobernuan sartu izana faxismoa gobernuan sartzeko pauso gisa ikusi zuten, eta sozialistek, komunistek eta anarkistek greba iraultzailea deitu zuten. Matxinadak puntu ezberdinetan jarraipena izan bazuen ere, esanguratsuena Asturiasena izan zen, eta errepresio oso gogorra jaso zuten, hildako eta atxilotu kopuru handiekin.

Horrek guztiak gizartearen polarizazio nabarmena eragin zuen. 1936ko otsaileko hauteskundeetarako bi bloke geroz eta nabariagoak bereizi ziren:

• Batetik, CEDAko eskuin muturra eta faxismoa, monarkiazaleak eta tradizionalistak.
• Bestetik, urtarrilean sortutako Fronte Popularra: langile-erakunde, alderdi eta sindikatu gehienak, eta ezkerreko errepublikanoek osatua.

Azken honek irabazi zituen hauteskundeak.

Espainiako Gerra Zibilaren Ondorioak

Espainiako Gerra Zibila (1936-1939) Espainiako historiako garairik gatazkatsuenetako bat izan zen. Bando nazionalaren altxamendu militarrarekin hasi zen, eta bando errepublikanoaren eta iraultzailearen aurkako errepresio gogorra eragin zuen, Espainia berri bat ideologia tradizionalista eta nazional-katolikoarekin batzeko asmoz.

Gerraren ondoriorik zuzenena, Euskal Herrian ere, errepresioa izan zen. Frankistek Bizkaia menderatu ondoren, erbesteratze masiboa gertatu zen. 36.000 espetxeratu zeuden Bizkaia erori zenean. Ohikoak bilakatu ziren:

• Epaiketak
• Fusilamenduak
• Izuak
• Lan-esparruak
• Ondasun pribatuen lapurretak
• Torturak
• Emakumeen ile-mozketak

Guzti horren helburua ideologia frankistaren araberako garbiketa politiko eta soziala izan zen, espainiartasun ideologia zehatz batekin (nazional-katolizismoa) bat egiten ez zuena desagertzeko asmoarekin. Estatu aparatuetan garbiketa handia izan zen, baina maila zibilean ere errepresio latza izan zen.

Eskubide zibilak izugarri murriztu eta eskubide politikoak guztiz debekatu ziren. Langile mugimendua, beraz, automatikoki debekatu zen, eta horrek ezkerreko elkarte edo alderdien jarduna jazarria izatea ekarri zuen. Klandestinitatean jarraitu behar izan zuten alderdi hauek, eta baldintza horietan batez ere PCEk hartu zuen indarra, gainontzekoak frankismoaren azken urteetara arte ia desagertuz.

Euskal abertzaletasunarekin eta kulturarekin loturarik izan zezaketen edozein elementu ere erreprimitua izan zen. Estatutua bertan behera gelditu zen, baita kontzertu ekonomikoak ere Gipuzkoa eta Bizkaian. Euskara eta Euskal kulturak ere jazarpen gogorra jaso zuten, eta 1950eko hamarkadan sartu arte atzerakada nabaria bizi izan zuten.