Espainiako XX. Mendea: Errepublika, Frankismoa eta Trantsizioa

Monarkiaren behin-behineko krisia

XX. mendearen hasieran, Alfontso XIII.aren monarkia gero eta ahulago agertzen hasi zen. 1923an, erregearen babesarekin, Primo de Riverak estatu-kolpea eman eta diktadura ezarri zuen. Diktadura horrek hasieran egonkortasuna eman nahi izan bazuen ere, konstituzioa bertan behera utzi, alderdi politikoak debekatu eta askatasunak murriztu zituen. Gainera, nazionalismoen aurkako politika gogorra egin zen eta Marokoko arazoari irtenbidea eman nahi izan zitzaion (ez zen guztiz lortu).

Denborarekin, ordea, oposizio politiko eta soziala handitzen joan zen: nazionalistak, errepublikazaleak, langile-mugimendua eta intelektualak gero eta kritikoagoak izan ziren. Azkenean, Primo de Riverak erregearen eta herritarren babesa galdu eta dimititu egin zuen. Erregeak normaltasun konstituzionalera itzuli nahian Berenguer izendatu zuen gobernuburu (Diktablanda deiturikoa), baina egoerak ez zuen hobera egin.

Testuinguru horretan, oposizioko alderdiek (errepublikanoek eta sozialista batzuek) Donostiako Ituna sinatu zuten, errepublika aldarrikatzeko eta diktadurari aurre egiteko helburuarekin. Jakan ere altxamendu bat egon zen, baina arrakastarik gabe. Azkenean, egoera ikusita, Berenguerrek dimititu eta erregeak Aznar (hirugarren militar bat) izendatu zuen presidente; honek 1931ko apirilaren 12rako udal-hauteskundeak deitu zituen (sinpleak, baina aldaketa handiak ekarri zituztenak).

Hauteskunde horiek, praktikan, monarkiaren aldeko edo kontrako plebiszitu bihurtu ziren. Hiri nagusietan errepublikanoen eta sozialisten blokeak irabazi zuen, eta 1931ko apirilaren 14an (gaur egun errepublikaren eguna dena) II. Errepublika aldarrikatu zen, eta Alfontso XIII.ak alde egin zuen. Herritar askok pozez hartu zuten aldaketa, erreforma politiko eta sozial sakonak etorriko zirelakoan eta Espainia demokratizatu eta modernizatuko zelako itxaropenarekin.

Hala ere, hasieratik bertatik aurkakotasun handia egon zen. Erdiko klaseko katolikoak, lurjabeak, industrialariak, finantzariak eta Eliza mesfidati agertu ziren; bestetik, ezkerreko langile-erakunde erradikalek iraultza-bidetik jo zuten (aldaketak oso motelak izango zirela ikusita). Horren ondorioz, sistema demokratikoa finkatzeko zailtasunak agertu ziren: ordena publikoa asaldatua zegoen, 1929ko krisi ekonomikoaren ondorioak nabaritzen ziren eta Europan faxismoa hedatzen ari zen.

Testuinguru horretan, Niceto Alcalá Zamorak II. Errepublika aldarrikatu eta Behin-behineko Gobernua eratu zuen, non bera zen gobernuko presidente (errepublikano eskuindarra) eta Donostiako Itunean parte hartu zuten kideak barne zeuden. Gobernu horren helburu nagusia Gorte Konstituziogileetarako hauteskundeak deitzea izan zen, baina bitartean berehalako erreformak ere proposatu zituen: preso politikoentzako amnistia orokorra, askatasun politiko eta sindikalen aitortza, autonomia-negoziazioak, nekazaritza, hezkuntza eta armadaren erreformak, besteak beste.

1931ko ekainaren 28an Gorte Konstituziogileetarako hauteskundeak egin ziren: parte-hartzea oso altua izan zen eta errepublikano-sozialisten koalizioak irabazi zuen. Gizonezkoen sufragio unibertsala aplikatu zen (23 urtetik gora), eta emakumeek boto-eskubiderik ez zuten arren, hautatuak izateko aukera izan zuten. Horrela, lehen aldiz hiru emakume diputatu sartu ziren Gorteetan: Clara Campoamor, Victoria Kent eta Margarita Nelken.

Honela amaitzen da monarkiaren behin-behineko krisia: hauteskundeek eta Errepublikaren aldarrikapenak etapa berri bati hasiera eman zioten, eta ondorioz biurteko errepublikar-sozialista eta haren erreformen garaia hasiko da.

Biurteko errepublikar-sozialista eta haren erreformak

1931ko ekainaren 28ko hauteskundeetan errepublikanoen eta sozialisten koalizioak garaipena lortu zuen, eta horrek etapa berri bati hasiera eman zion. Niceto Alcalá Zamora Errepublikako presidente aukeratu zuten, eta gobernu berria eratu zen. Hasieran Behin-behineko Gobernuko indar guztiak mantendu nahi izan bazuren ere, azkenean Azañak ezkerreko errepublikanoen eta sozialisten arteko aliantza sendotu zuen, eta biurteko errepublikar-sozialista edo biurteko erreformista hasi zen.

Gobernu berriak 1931ko Konstituzioa aldarrikatu zuen, izaera demokratiko eta aurrerakoia zuena, eta errepublika demokratiko eta laikoa ezartzeko konpromisoa jasotzen zuena. Bertan giza eskubideak, sufragio unibertsala, autonomia-eskubidea, estatu laikoa izatea, jabetza pribaturako eskubidea eta botere-banaketa defendatzen ziren. Testu konstituzional horretan oinarrituta, hainbat erreforma sakon egiteko asmoa hartu zen, nahiz eta testuingurua ez zen erraza: 1929ko krisi ekonomikoaren ondorioak nabariak ziren eta Espainiako ekonomiak berezko arazoak zituen (inbertsio falta, egitura zaharkituak, langabezia handia).

Hala ere, gobernuak erreforma-programa zabala jarri zuen martxan:

• Armadaren erreforma: Helburua armada moderno eta eraginkorra sortzea zen, botere zibilaren menpe egongo zena. Ofizial kopurua murriztu nahi izan zen, eta militarrek Errepublikarekiko leialtasuna zin egin behar izan zuten. “Erretiroen dekretuaren” bidez, erretiroa hartzeko aukera eman zitzaien soldata osoa kobratuta. Gainera, ordena publikoa bermatzeko Erasoko Guardia sortu zen. Honen aurka ofizial eta politikari kontserbadore asko egon ziren.
• Erlijio-politika: Estatuaren eta Elizaren arteko banaketa ezarri zen (estatu laikoa). Elizaren finantziazio publikoa amaitu zen, eta haren eragina gizartean murrizten saiatu ziren (erlijio-ikastetxeak ixtea, hezkuntzan esku hartzea mugatzea). Dibortzioaren legea ere onartu zen. Neurri hauek kleroaren eta sektore katolikoen haserrea piztu zuten.
• Hezkuntza-erreforma eta kultura-politika: Hezkuntza modernizazioaren oinarritzat hartu zen, analfabetismo-tasa jaitsi nahi baitzen. Lehen hezkuntza doakoa, nahitaezkoa, mistoa eta laikoa ezarri zen; aurrekontua %50 handitu eta batxilergo-ikastetxe berriak sortu ziren. Gainera, Misio Pedagogikoen bidez kultura landa-eremuetara zabaltzen saiatu ziren. Elizak hau guztia erasotzat hartu zuen.
• Autonomia-estatutuak: Konstituzioak autonomia-eskubidea aitortu zuen, eta lurralde batzuek prozesua abiatu zuten. Katalunian Nuriako estatutua onartu eta Generalitateak eskumenak eskuratu zituen, nahiz eta autofinantziazioa mugatua izan. Euskadin, berriz, desadostasun politikoek estatutuaren onarpena atzeratu zuten (Gerra Zibilaren garaia arte); Galizian ere prozesua berandu hasi zen eta ez zen garaiz amaitu.
• Lan-erreformak: Nekazari eta langileen lan-baldintzak hobetzeko neurriak hartu ziren. Lurra nahitaez lantzeko dekretu bat ezarri zen, lan-kontratuak idatziz eta gutxienez bi urtekoak izatea arautu zen, eta sindikatuen jarduera arautzeko legeak onartu ziren.
• Nekazaritza-erreforma: Erreformarik garrantzitsuena izan zen, baina baita gatazkatsuena ere. Espainiako nekazaritzaren atzerapena, latifundio-sistema eta miseria-egoera konpontzea zen helburua, baina nazioarteko ekonomia-krisiagatik arazoak okertu ziren. Nekazaritza Erreformako Legeak lurren desjabetzea aurreikusten zuen, kalte-ordain baten truke, eta lurrak nekazarien artean banatzea. Hala ere, legea konplexua zen, aurrekontu eskasa zuen eta lurjabe handien aurkaritza gogorra jasan zuen; ondorioz, emaitzak mugatuak izan ziren.

Erreforma horiek guztiek oposizio handia piztu zuten. Anarkistek erreformen erritmoa motelegia zela iritzita ekintza zuzena eta matxinadak bultzatu zituzten; Casas Viejasko gertaera odoltsuek gobernuaren irudia kaltetu zuten. Bestetik, eskuin kontserbadoreak konspirazio eta altxamendu saiakerak bultzatu zituen (Sanjurjoren estatu-kolpea), eta aldi berean bide politikoa antolatu zuen, eskuineko indarrak bateratuz.

Gizarte-gatazkak eta presio politikoek koalizio errepublikano-sozialista ahultzen joan ziren. Azkenean, gobernu-krisiaren ondorioz, Azañak dimisioa eman zuen eta 1933rako hauteskundeak deitu ziren. Lehen aldiz emakumeek botoa eman ahal izan zuten, eta testuinguru horretan etapa berri bati hasiera emango zitzaion, aurreko erreformak zalantzan jarriko zituen giro batean.

1931ko Konstituzioa

Biurteko errepublikar-sozialistan zehar gobernuak abiarazitako erreforma guztiak oinarri juridiko sendo baten gainean eraiki nahi izan ziren. Horretarako, 1931ko ekainean hautatutako Gorte Konstituziogileek konstituzio berri bat idatzi eta onartu zuten. Testu horrek Errepublikaren izaera zehaztu eta sistema politiko berriaren oinarriak ezarri zituen, aurreko monarkia konstituzionalaren ereduarekin hautsiz eta estatu demokratiko eta laikoa sendotzeko asmoz.

1931ko Konstituzioak izaera demokratiko eta aurrerakoia zuen, nahiz eta ez indar politiko guztien adostasuna lortu. Haren oinarrizko puntuak honako hauek izan ziren:

• Giza eskubideen defentsa: Eskubide eta askatasun zabalak aitortu ziren, berdintasun juridikoa ezarriz eta sexu, arraza, jatorri edo bestelako arrazoiengatiko diskriminazioa debekatuz. Hezkuntzarako eta lanerako eskubideak ere jasota geratu ziren; lehen hezkuntza nahitaezkoa, doakoa eta mistoa izango zen.
• Sufragio unibertsala: 23 urtetik gorako herritar guztiek boto-eskubidea izatea ezarri zen, emakumeak barne. Gai honek eztabaida handia sortu zuen; batzuek uste zuten emakumeen botoak eskuinari mesede egingo ziola, analfabetismoa eta Elizaren eragina zirela medio. Eztabaida bereziki bizia izan zen Clara Campoamoren eta Victoria Kenten artean. Azkenean, sufragio unibertsala onartu zen.
• Autonomia-eskubidea (Euskal lurralde, Katalunia eta Galiziarentzako): Ezaugarri historiko edo kultural komunak zituzten probintziei autonomia-estatutua eskuratzeko aukera aitortu zitzaien, betiere Konstituzioa eta Estatuaren nagusitasuna errespetatuz. Horretarako, udal gehienen babesa, plebiszitu batean hautesleen gutxieneko 2/3ren onespena eta Gorteen onarpena behar ziren.
• Estatu laikoa: Estatuaren eta Elizaren arteko banaketa ezarri zen. Kultu-askatasuna aitortu zen, Elizaren finantziazio publikoa amaitu eta hezkuntzan esku hartzea mugatu zen. Ezkontza zibila eta dibortzioa onartu ziren.
• Jabetza pribatua: Jabetza pribatua onartu zen, baina interes nazionalaren menpe. Estatuak ondasunak desjabetu zitzakeen gizartearen onurarako, kalte-ordain baten truke, eta ekonomia-arlo batzuk nazionalizatzeko aukera ere aurreikusi zen.
• Botere-banaketa: Ganbara bakarreko Gorteek botere legegilea zuten; botere betearazlea Errepublikako presidentearen eta ministro-kontseiluaren esku zegoen; eta botere judiziala auzitegi independenteek gauzatzen zuten.

Konstituzio hau izan zen biurteko erreformistako politika publikoen oinarria: armadaren erreforma, erlijio-politika, hezkuntza eta nekazaritza-erreformak, autonomia-estatutua eta lan-arloko neurriak haren printzipioetan bermatu ziren. Hala ere, testuaren izaera aurrerakoiak sektore kontserbadoreen aurkakotasuna areagotu zuen, eta erreformen aplikazio zailak gizarte-gatazka handitu zuen.

Testuinguru horretan, 1933ko hauteskundeek norabide politikoan aldaketa ekarri zuten, eta etapa berri bat zabaldu zen, zeinetan konstituzioaren interpretazioa eta aurreko erreformen jarraipena bera ere zalantzan jarriko baitziren.

Biurteko erradikal-cedista edo kontraerreformatzailea

Azañak dimititzean 1933an deitutako hauteskundeek aldaketa politiko nabarmena ekarri zuten. Biurteko erreformistako gatazkek, oposizioaren indartzeak eta gizarte-ezegonkortasunak ezkerreko koalizioa ahuldu zuten, eta hauteskundeetan eskuineko indarrek emaitza hobeak lortu zituzten. Lehen aldiz emakumeek botoa eman zuten, eta eskuineko alderdiak koalizioan aurkeztu ziren bitartean, ezkerrak banatuta egin zuen.

Emaitzen ondorioz, Alderdi Errepublikano Erradikaleko buruzagia, Lerroux, gobernuburu izendatu zuen Errepublikako presidenteak, Alcalá Zamorak. Gobernuak Gil Robles buru zuen CEDAren laguntza parlamentarioa izan zuen. Horrela hasi zen biurteko erradikal-cedista, urteek aurrera egin ahala gero eta eskuinerantz jo zuena.

Aldi honetako helburu nagusia aurreko biurtekoan egindako erreformak zuzentzea edo indargabetzea izan zen:

• Amnistia eman zitzaien 1932ko estatu-kolpe (Sanjurjo) saiakeran parte hartu zutenei.
• Erlijio-politikan, neurri laikoak leundu ziren: ikastetxe erlijiosoak berriro ireki eta Estatuak Elizaren finantziazioa bere gain hartu zuen neurri batean.
• Nekazaritza-erreforman, lurjabe handien aldeko politika bultzatu zen, eta desjabetutako lurren prozesua moteldu edo atzera bota zen.
• Hezkuntzan, eskola publiko berriak eraikitzeko programa gelditu zen.

Neurri hauek ondorio larriak ekarri zituzten. Alderdi Erradikalaren barruan zatiketak sortu ziren, eta nekazaritza-arloan gatazkak areagotu ziren, lurjabeek lan-araudia urratu eta nekazariek greba orokorrak egin baitzituzten. Lurralde-auziek ere tentsioa handitu zuten: Katalunian autonomia-eskumenen inguruko gatazka piztu zen, eta Euskadiko estatutuaren tramitazioa blokeatuta geratu zen. Gainera, 1931ko Konstituzioa erreformatzeko asmoa gero eta ageriagoa zen sektore kontserbadoreen artean.

Tentsio politiko eta sozialak gorenera iritsi ziren 1934ko urriko iraultzan. CEDAko hiru kide gobernuan ministro izendatu zirenean, sozialistek greba orokorra deitu zuten. Asturiasen langile sozialistek, komunistek eta anarkistek altxamendu armatua abiatu zuten; gobernuak gerra-egoera ezarri eta errepresio gogorra gauzatu zuen, Marokoko tropak eta armada erabiliz. Katalunian, Generalitateko presidenteak Kataluniako Estatua aldarrikatu zuen Espainiako Errepublika Federalaren barruan, baina altxamendua zapaldu eta autonomia bertan behera geratu zen.

Euskadin ere gatazka nabarmena izan zen: Kontzertu Ekonomikoaren inguruko neurriak zirela eta, udal askok protestak egin zituzten; 1934ko iraultzaren testuinguruan grebak eta errepresioa gertatu ziren, eta horrek EAJren jarrera politikoa aldatzera eraman zuen.

1935ean, gobernua ahultzen joan zen: CEDAko ministro gehiago sartu ziren, aurreko erreformak zuzentzeko prozesua bizkortu zen, eta ustelkeria-kasuek (estraperlo auzia) krisia areagotu zuten. Azkenean, Lerrouxek dimisioa eman zuen. Egoera politiko zatitu eta polarizatuan, Gorteak desegin eta 1936ko otsailerako hauteskundeak deitu ziren.

Une horretan, Espainia bi bloke nagusitan banatuta zegoen: eskuineko indarrak, nahiz eta elkarren artean zatituta egon, eta ezkerreko alderdien koalizio bateratua, Fronte Popularra izenekoa. Hauteskunde horiek etapa erabakigarri bati hasiera emango zioten.

Fronte Popularra

1935ean biurteko erradikal-cedista amaitu ondoren, giro politikoa guztiz polarizatuta zegoen. Gobernuaren ahultzea, 1934ko iraultzaren ondorioak eta ustelkeria-kasuek eragindako krisiak zirela medio, Gorteak desegin eta 1936ko otsailerako hauteskundeak deitu ziren. Une hartan, Espainia bi bloke nagusitan banatuta zegoen: eskuineko indarrak, elkarren artean zatituta; eta ezkerreko alderdiak, koalizio bateratu batean aurkeztuta.

Ezkerreko errepublikanoek, sozialistek eta komunistek osatutako koalizio horrek Fronte Popularra izena hartu zuen, eta programa moderatu batekin aurkeztu zen. Hauteskundeetan garaipena lortu zuen. Ondoren, Niceto Alcalá Zamora Errepublikako presidente izaten jarraitu zuen hasieran, eta Manuel Azañak gobernua osatu zuen, batez ere ezkerreko errepublikanoekin.

Gobernu berriak hainbat neurri hartu zituen:

• Amnistia orokorra eman zitzaien 1934ko iraultzagatik espetxeratutako preso politikoei.
• 1934an kaleratutako langileak berriro hartzera behartu zituzten enpresariak.
• Kataluniako autonomia berrezarri zen, eta beste autonomia-prozesuak berraktibatu ziren.
• Nekazaritza-erreforma berriro bultzatu zen, lurren banaketa azkartuz; nekazariek latifundio batzuk okupatu zituzten.
• Falange legez kanpo utzi zen.

Hala ere, gobernuak hasieratik aurkakotasun handia izan zuen: eskuin kontserbadoreak, sektore militar batzuk and Eliza oso kritiko agertu ziren. Gainera, egoera ekonomikoa ez zen ona: prezioek gora egin zuten, ekoizpena jaitsi eta langabezia handia zen. Enpresari batzuek kapitala atzerrira eraman edo enpresak itxi zituzten.

Ordena publikoaren arazoak ere oso larriak izan ziren. Grebak, manifestazioak eta kale-istiluak ugaritu ziren, eta ezkerreko eta eskuineko talde armatuen arteko liskarrak gero eta bortitzagoak bihurtu ziren. Falangeak jarraitzaile gehiago lortu zituen, eta sektore militar kontserbadoreak konspirazioak prestatzen hasi ziren.

Tentsioa areagotu zen 1936ko uztailean: eskuinekoek hilaren 12an Erasoko Guardiako Castillo tenientea hil zuten, eta hurrengo egunean ezkerrekoek eskuineko Calvo Sotelo hil zuten mendeku gisa. Gertakari horiek estatu-kolpea prest zuten sektore militarren erabakia bizkortu zuten. Uztailaren 17an altxamendua hasi zen Marokon (Francok), eta hurrengo egunean penintsulan zabaldu zen.

Horren ondorioz, 1936ko uztailaren 18an Gerra Zibila hasi zen (1936-1939), eta II. Errepublikaren etapa berri eta dramatiko bati eman zitzaion hasiera, aurreko urteetako tentsio politiko eta sozialek eztanda eginda.

Eliteak eta erregimen frankistaren euskarri instituzionalak

1959tik aurrera hasten den frankismoaren etapa honetan, erregimenak aurreko bi hamarkadetan ezarritako oinarriak sendotuta zituen, eta gobernuan teknokratak nagusitzen hasi ziren. Hauek autarkia baztertu eta ekonomia liberalago baten alde egin zuten, garapen ekonomikoa sustatuz, batez ere 1960ko eta 1970eko hamarkaden artean. Hala ere, aldaketa horiek arlo ekonomikoan bakarrik gertatu ziren, sistemaren egitura politikoak bere horretan jarraitu baitzuen. Hazkunde ekonomiko horrek, erregimena indartzea espero bazen ere, ondorio kontrajarriak ekarri zituen: gizartea askatasun handiagoak eskatzen hasi zen, protestak, grebak eta manifestazioak ugaritu ziren, barne-kritikak agertu ziren eta, ondorioz, erregimena pixkanaka ahultzen joan zen, bere gainbehera 1970eko hamarkadan agerian geratuz.

Testuinguru horretan, erregimen frankistaren euskarri nagusietako bat elite ekonomiko eta sozial jakin batzuen babesa izan zen. Elite horien artean militarrak, Eliza katolikoa, lurjabe handiak eta burgesia industrial eta finantzarioa zeuden, eta haien interesak babestuz egituratu zen sistema. Estatuak berak lagundu zuen elite horien sendotzea, kontzesio publikoen eta sektore estrategikoen kontrolaren bidez, hala nola bankan, energian edo garraioan, eta horrek pribilegio ekonomiko handiak bermatu zizkien.

Egoera hori sendotzeko, errepresio politikoa eta kontrol ideologikoa funtsezkoak izan ziren, oposizioa desagerraraziz eta sistemaren egonkortasuna bermatuz. Gainera, errepublikazaleei kendutako ondasunak elite horien esku geratu ziren, haien boterea areagotuz. Autarkia garaiko isolamenduak ere lagundu zuen enpresa handiek monopolio-egoerak garatzen, lehiarik eza baliatuz.

Lan-arloan, erregimenak enpresarien aldeko sistema ezarri zuen, sindikatu askeak debekatuz eta sindikalismo bertikala ezarriz. Horren bidez, langileak kontrolpean mantendu ziren, soldata baxuekin eta eskubide sindikalik gabe, eta horrek gatazka sozialak areagotu zituen denborarekin.

1960ko hamarkadan, teknokraten politikek garapen ekonomikoa bizkortu zuten, desarrollismoa deiturikoa, eta horrek eliteen posizioa indartu zuen, industria, turismo eta azpiegituretan egindako inbertsioetatik etekin handiak ateraz. Hala ere, garapen ekonomiko horrek gizartearen modernizazioa ere ekarri zuen, eta horrek, aldi berean, sistema politikoaren aurkako gero eta kritika handiagoa eragin zuen.

Aldi berean, erregimenak bere burua sendotu eta egituratzeko saiakera egin zuen instituzionalizazio-prozesu baten bidez. 1957an teknokraten gobernu berria eratu zen, Opus Deiko ministroek osatua, prestakuntza handiko teknikariak izanik eta ekonomian irekitasunaren aldekoak, baina politika eta gizarte-arloan kontserbadoreak. Haien ustez, ekonomiak ezin zuen politikaren menpe jarraitu, ezta Europatik isolatuta eta estatuak erabat kontrolatuta egon ere.

Instituzionalizazio horren barruan lege garrantzitsuak onartu ziren. Gizarte Segurantzako Oinarrien Legeak ongizate-neurriak ekarri zituen, hala nola jubilazio ordaindua, osasun-estaldura eta opor ordainduak. 1966ko Prentsa Legeak zentsura formalki arindu eta komunikabide berriak sortzeko aukera eman zuen. 1967ko Erlijio Askatasunaren Legeak Eliza katolikoaren monopolioa amaitu zuen, nahiz eta bere pribilegioak mantendu. Hezkuntza Lege Orokorrak (1970) derrigorrezko eskolatzea 14 urtera arte luzatu zuen, eta 1971ko Lege Sindikalak lan-harremanak arautu zuen sindikalismo bertikalaren barruan.

Prozesu horren gailurra Estatuaren Lege Organikoa izan zen (1966an onartua eta 1967an indarrean jarritakoa), erreferendum bidez onartua. Lege honek erregimenari konstituzio-itxura eman nahi izan zion, barneko eta nazioarteko presio demokratikoei erantzuteko. Estatu-buruaren (Franco) eta gobernu-buruaren figurak bereizi ziren, nahiz eta subiranotasuna Francoren esku jarraitu. “Demokrazia organikoa” ezarri zen, ordezkaritza familia, udalerri eta sindikatuaren bidez antolatuz. Gainera, Francok legitimatutako monarkia ezarri zen, eta 1969an Juan Carlos Borboikoa ondorengo izendatu zuen, honek erregimenarekiko leialtasuna zin eginez.

Ondorioz, frankismoa elite ekonomiko eta instituzional horien babesean finkatu zen arren, garapen ekonomikoak eta instituzionalizazio-saiakerek ez zuten sistema politikoa demokratizatu; aitzitik, gizartearen aldaketek eta oposizioaren hazkundeak erregimena gero eta gehiago ahultzea ekarri zuten.

Garapen ekonomikoa (Desarrollismoa)

Ekonomiari dagokionez, teknokraten gobernuek berrikuntza ekonomikoa bultzatu zuten, aurreko autarkia-politikaren ondorioz sortutako kolapso-egoera gainditzeko helburuarekin. Horretarako, neurri liberalizatzaileak hartu zituzten: ekonomia irekitzen hasi zen eta autarkiari amaiera eman zitzaion, nahiz eta estatuaren esku-hartzeak jarraitu zuen. Testuinguru horretan, 1959an Egonkortze Plana jarri zen martxan (Ekonomia Antolamendu Berrirako Lege Dekretua), ondorengo hazkunde ekonomikoaren oinarriak ezarriz.

Plan hau ezartzeko arrazoia ekonomia-egoera oso larria zen, estatua ia bankarrota-egoeran baitzegoen. Helburuen artean zeuden ekonomia liberalizatzea, estatuaren interbentzionismoa mugatzea, hazkunde ekonomikoa lortzea eta ordainketa-balantza orekatzea. Horretarako hainbat neurri hartu ziren: gastu publikoa murriztu zen, pezeta debaluatu zen, kanpoko merkataritza liberalizatu zen eta atzerriko inbertsioa erraztu zen. Gainera, plana osatzeko Garapenerako Planak diseinatu ziren, lehentasunezko sektoreak zehaztuz eta inbertsioak haietara bideratuz, eta 12 garapen-polo sortu ziren industria eta azpiegitura gutxien zituzten eremuak sustatzeko, nahiz eta emaitzak ez ziren espero bezain onak izan.

Neurri horiez gain, bazeuden beste faktore batzuk ere lagundu zutenak hazkunde ekonomiko handia lortzen. Europako ekonomiaren ziklo onak testuinguru egokia sortu zuen; merkatuaren liberalizazioak kanpoko harremanak handitu zituen; atzerriko inbertsioak iritsi ziren, Espainiako soldatak baxuak zirelako; eta Espainiako produktuak zein langileak Europara “esportatu” ziren. Emigranteek bidalitako diruak ekonomiari lagundu zion, eta turismoak ere dibisa ugari ekarri zituen. Horrez gain, estatuak inbertsio handiak egin zituen lan publikoetan, hala nola urtegiak eraikitzen, eta gizartearen lan eta ahalegin orokorrak ere hazkunde hori posible egin zuen.

Testuinguru horretan, 1960ko hamarkadan Espainiak hazkunde ekonomiko handia ezagutu zuen, desarrollismoa izenekoa, eta horren ondorioz gizarte-eraldaketa sakona gertatu zen. Euskal lurraldeetan ere garapen handia izan zen 1960 eta 1970 artean, 1973ko petrolioaren krisia hasi arte. Industria-eremu tradizionaletatik (Bizkaia eta Gipuzkoa) Nafarroa eta Arabara hedatu zen, eta urbanizazio-prozesu azkar eta askotan desordenatua gertatu zen. Gipuzkoan, gainera, finantzaketa-modu berriak garatu ziren, Arrasaten sortutako kooperatibismoaren bidez; Jose Maria Arizmendiarrieta apaizak bultzatuta, 1956an Ulgor (geroko Fagor) sortu zen, eta ondoren beste egitura batzuk ere bai, hala nola Euskadiko Kutxa eta Eroski.

Hala ere, Egonkortze Planaren ondorioak ez ziren berehala positiboak izan. Hasieran bizi-baldintzak okertu egin ziren: soldatak izoztu ziren, zergak igo ziren, langabezia handitu zen, barne-eskaria jaitsi zen, enpresak itxi ziren eta emigrazioa handitu zen. Horrek protesta-mugimenduak areagotzea ekarri zuen, batez ere Euskal Herrian, Katalunian eta Madrilen.

Epe laburrean, ordea, ondorio positiboak agertu ziren: inflazioa kontrolatzea lortu zen, industria-esportazioak handitu ziren eta ordainketa-balantza orekatzea lortu zen. 1960tik aurrera hazkunde ekonomikoaren etapa hasi zen, eta Espainia pixkanaka herrialde industrializatu bihurtu zen, landa-ekonomiatik industria-ekonomiara igaroz. Erregimenaren propagandak hazkunde hori Francoren “mirari” gisa aurkeztu zuen, eta Bakearen XXV. urteurrena ospatu zen erregimenaren iraupena legitimatzeko.

Azkenik, desarrollismoak ondorio sakonak izan zituen: aldaketa demografikoak (migrazioak eta hiri-hazkundea), aldaketa sozial, politiko eta kulturalak, eta nazioarteko harremanetan ere aldaketak, Espainia pixkanaka isolamendutik ateratzen hasi baitzen. Hala ere, aldaketa horiek guztiek gizarte dinamikoago eta kritikoago bat sortu zuten, eta horrek erregimen frankistaren oinarriak pixkanaka ahultzen lagundu zuen.

Gizarte-eraldaketak

Desarrollismoak eragindako hazkunde ekonomikoaren ondorioz, Espainiako gizartean aldaketa sakonak gertatu ziren, bai demografian, bai gizarte-ohituretan, baita kulturan eta nazioarteko harremanetan ere.

Lehenik eta behin, aldaketa demografikoak nabarmenak izan ziren. Biztanleria handitu egin zen, baina hazkunde hori desorekatua izan zen: jaiotza-tasa altua mantendu zen eta heriotza-tasa jaitsi zen, batez ere haurrena, eta ondorioz bizi-itxaropena luzatu zen. Aldi berean, migrazio-prozesuak indartu ziren. Estatuak berak emigrazioa bultzatu zuen langabeziaren presioa arintzeko, eta landa-exodo handia gertatu zen, bai Espainiako industria-guneetara, bai atzerrira (Alemania, Frantzia…). Horren ondorioz, hiritartze-prozesu azkartu zen, baina askotan kontrolik gabeko hazkundearekin. Turismoaren garapenak ere kostaldearen urbanizazio masiboa ekarri zuen, eta ingurumen-arazo larriak sortu ziren. Gainera, lurraldeen arteko desoreka handitu zen: eremu industrializatuetan (Euskadi, Madril, Katalunia) biztanleria pilatu zen, eta beste eskualde batzuk (Galizia, Gaztelak, Extremadura…) despopulatu eta atzeratuago geratu ziren.

Bestalde, aldaketa sozial, politiko eta kulturalak ere gertatu ziren. Garapen ekonomikoak espainiarren bizimodua eta mentalitatea aldatu zituen, gizarte irekiago eta toleranteago baterantz. Herrialdea gero eta industrializatuagoa eta urbanizatuagoa bihurtu zen, eta bizi-maila hobetu zen. Kontsumismoa hedatu zen: familia askok etxetresna elektrikoak (hozkailua, garbigailua, telebista) eta automobilak (SEAT 600) eskuratu zituzten. Telebistak, gainera, erregimenaren propaganda zabaltzeko balio izan zuen. Emakumearen rola ere aldatu zen, hezkuntzan eta lan-munduan presentzia handiagoa izanik. Hezkuntza hedatu zen, eta horrek kultura pluralagoa ekarri zuen. Aldi berean, diktaduraren aurkako jarrerak indartu ziren, batez ere intelektualen eta ikasleen artean.

Euskal lurraldeetan, aldaketa kultural bereziak nabarmendu ziren. Frankismoaren kultura ofizialaren aurrean, oposizioko euskal kultura indartzen hasi zen. 1960ko hamarkadatik aurrera suspertze handia izan zen: ikastolak sortu ziren, euskara batuaren normalizazioari ekin zitzaion, eta euskal literatura eta artea berritu ziren (Txillardegi, Oteiza, Chillida…). Musikaren arloan, Ez Dok Amairu mugimendua sortu zen (Mikel Laboa, Benito Lertxundi…), eta euskarazko argitalpenak ugaritu ziren. Halaber, zinema eta bestelako kultur adierazpenak garatu ziren.

Azkenik, nazioarteko harremanetan ere aldaketak izan ziren. Gerraosteko isolamendua gainditu ondoren, Espainia pixkanaka nazioarteko ekonomian integratzen hasi zen. Europako Ekonomia Erkidegoan (EEE) sartzeko eskaera egin bazuen ere, ez zen onartua izan sistema politikoa ez zelako demokratikoa. Hala ere, 1970ean Lehentasunezko Akordioa sinatu zen, eta horrek Europarantz hurbilketa ekonomikoa ahalbidetu zuen.

Erregimenaren finkapenari emandako erantzuna: babesa, indiferentzia eta oposizioa

Frankismoaren azken etapetan, gizarteak modu desberdinetan erantzun zion erregimenari: sektore batzuek babesa eman zioten, beste askok indiferentziaz jokatu zuten, eta gero eta gehiago izan ziren oposizioan kokatu zirenak.

Alde batetik, erregimenaren finkapenean lagundu zuten sektoreak zeuden. Francoren inguruko elite politiko eta ekonomikoek, armadak eta Elizako sektore garrantzitsu batek diktadurari babesa eman zioten, eta askotan etekin ekonomikoak eta boterea mantentzen jarraitu zuten. Talde hauek funtsezko euskarriak izan ziren erregimenaren iraupenerako.

Bestetik, gizartearen zati handi batek indiferentziazko jarrera izan zuen. Jarrera hori, neurri handi batean, errepresioaren beldurrak eta gerra zibilaren ondorengo bakea mantentzeko nahiak eragin zuten. Horregatik, askok ez zuten aktiboki parte hartu ez alde ez kontra.

Hala ere, 1960ko hamarkadatik aurrera, oposizioa gero eta zabalagoa eta indartsuagoa bihurtu zen. Garapen ekonomikoak ez zuen erregimena sendotu, kontrakoa baizik: gizartearen sektore askok eskubide gehiago eskatzen hasi ziren.

Lehenik, langile-mugimendua indartu zen. Bizi-mailaren hobekuntzak lan-kondizio duinak eta eskubide sindikalak eskatzeko joera handitu zuen. CNT ia desagertu zen, pero UGT mantendu zen, eta batez ere Langile Komisioak (CCOO) bihurtu ziren mugimendu nagusi, ideologia komunista eta klandestinitatean jardunez. Euskal lurraldeetan LAB sindikatua sortu zen. Grebak eta gatazkak ugaritu ziren, eta erregimenak errepresio gogorrarekin erantzun zuen, askotan salbuespen-egoerak ezarriz.

Halaber, unibertsitateko ikasleen protestak garrantzitsuak izan ziren. Ikasleek askatasun politikoak eta unibertsitatearen demokratizazioa aldarrikatu zituzten. 1960ko hamarkadaren amaieran mobilizazioak areagotu ziren, eta poliziaren errepresioa gogorra izan zen: fakultateak itxi, irakasleak zigortu eta ikasleak atxilotu zituzten.

Bestalde, Elizaren zati bat erregimenetik urruntzen hasi zen. Apaiz eta sektore progresista batzuek giza eskubideen eta askatasunen alde egin zuten. Euskal Herrian bereziki, kleroaren zati batek jarrera antifrankista hartu zuen. Añoveros auziak tentsio handia sortu zuen Eliza eta gobernuaren artean, eta hortik aurrera harremanak nabarmen okertu ziren.

Era berean, armadaren barruan ere desadostasunak sortu ziren. Sektore txiki batek Unión Militar Democrática (UMD) sortu zuen, armada demokratizatzeko eta diktadura amaitzeko helburuarekin.

Oposizio politikoa ere antolatzen hasi zen. Espainian bertan alderdiak klandestinitatean jardun zuten, PCE aktiboena izanik; PSOE, berriz, zatituta zegoen. Gainera, ezker muturreko taldeak eta erakunde armatuak agertu ziren (FRAP, GRAPO). Atzerrian, oposizioko indarrek koordinazioa bilatu zuten, adibidez Municheko biltzarrean, non frankismoaren izaera antidemokratikoa salatu zen.

Azkenik, mugimendu nazionalistek indarra hartu zuten, bereziki Euskal Herrian eta Katalunian. Euskal kasuan, ETA sortu zen 1959an, hasieran jarduera politiko eta kulturalarekin, baina 1968tik aurrera borroka armatua hasi zuen. Erregimenak errepresio gogorrarekin erantzun zuen, eta horrek gatazka areagotu eta gizartearen zati baten erradikalizazioa ekarri zuen.

Frankismo berantiarraren krisia (1973–1975)

1970eko hamarkadan, frankismoa gainbeheran sartu zen. Erregimenak ez zuen jakin askatasun gehiago eskatzen zituen gizarte berri batera egokitzen, eta horrek krisi politiko, sozial eta ekonomiko sakona ekarri zuen.

Lehenik, barneko zatiketa eta tentsioa areagotu ziren. Alde batetik, irekitasunaren aldeko sektoreak zeuden, erregimena gizartearen errealitatera egokitu nahi zutenak (Fraga bezalakoak). Bestetik, immobilistak zeuden, diktadura bere horretan mantendu nahi zutenak (Carrero Blanco). 1973an, Francok estatu-burutzaren eta gobernu-burutzaren karguak bereizi zituen, eta Carrero Blanco izendatu zuen gobernuko presidente, erregimenaren jarraipena bermatzeko. Hala ere, urte bereko abenduan ETAk atentatu batean hil zuen, eta horrek kolpe handia eman zion sistemari. Ondoren, Arias Navarro izendatu zuten gobernuburu.

Arias Navarrok erregimena zertxobait irekitzeko asmoa azaldu zuen, “Otsailaren 12ko espiritua” izenez ezagutzen den programaren bidez, baina neurri horiek ez ziren benetan gauzatu. Bere gobernuak porrot egin zuen, testuinguru gero eta zailagoa baitzen: 1973ko petrolioaren krisiak ekonomia kolpatu zuen, tentsio soziala handitu zen, eta terrorismoa areagotu zen. Gainera, Portugalen 1974ko Krabelinen Iraultzarekin diktadura baten amaiera gertatu zen, eta horrek eragina izan zuen Espainian.

Bestalde, oposizio politikoa elkartzen hasi zen. Alderdi Komunistak Batzorde Demokratikoa sortu zuen (1974), eta PSOEk Konbergentzia Demokratikorako Plataforma (1975). Helburua erregimenaren amaiera eta sistema demokratiko baten ezarpena zen.

Aldi berean, gatazka sozial eta politikoak gogortu egin ziren. Terrorismoaren aurkako lege berriak onartu ziren, eta errepresioa areagotu zen. 1974an Puig Antich anarkista exekutatu zuten, eta Añoveros auziak tentsioa sortu zuen Elizarekin. 1970eko Burgosko prozesuan ETAko kideei ezarritako heriotza-zigorrak ere nazioarteko protesta handiak eragin zituen, eta azkenean indultatu egin zituzten.

Frankoren azken urteetan, indarkeria eta ezegonkortasuna areagotu ziren. ETA, FRAP eta GRAPO bezalako taldeek atentatuak egin zituzten, eta erregimenak errepresio gogorrarekin erantzun zuen. 1975eko irailean, ETAko bi kide eta FRAPeko hiru fusilatu zituzten, eta horrek nazioarteko gaitzespen handia ekarri zuen, Espainia isolatuz.

Gainera, kanpo-politikan arazo larriak agertu ziren, bereziki deskolonizazioaren testuinguruan. Sahara Mendebaldekoaren auzian, Espainiak autodeterminazio-erreferenduma egiteko asmoa zuen, baina Marokok presioa egin zuen. 1975ean, Hassan II.ak Martxa Berdea antolatu zuen, eta Espainiak, egoera ahulean, lurraldea Maroko eta Mauritaniari eman zien. Horrek gatazka piztu zuen Fronte Polisarioarekin, Sahararen independentzia aldarrikatu baitzuen.

Azkenik, 1975eko azaroaren 20an Francisco Franco hil zen, eta horrekin batera agerian geratu zen erregimenaren jarraipena ezinezkoa zela. Espainia krisi ekonomiko eta politiko larrian zegoen, eta diktaduraren amaierak trantsizio politikoaren hasiera ekarri zuen.

Oposizioa eta erreforma politikoa Trantsizioan (1975-1977)

Francisco Franco hil ondoren, diktadura amaitu eta Juan Carlos I.a errege bihurtu zen, frankismoaren oinordeko gisa. Caudilloaren inguruan hezia izan arren eta erabakiak hartzeko, hauteskunde libreak izateko eta demokrazia ezartzeko aukera eman arren, askok ez zuten hasieran haren benetako asmo demokratikoetan konfiantza handirik. Hala ere, Trantsizioa izeneko prozesuari hasiera eman zitzaion, diktaduratik demokraziara igarotzeko helburuarekin. Prozesu horretan eragile nagusiak izan ziren erregea bera, Adolfo Suárez, gobernua, oposizioko alderdiak eta gizartea. Testuinguru horretan, ordea, konplexua zen: krisi ekonomikoa zegoen, gizarte-mobilizazioak ugaritu ziren lan-kondizioak hobetzeko, alderdi politikoek askatasunak eta hauteskundeak eskatzen zituzten, eta terrorismoak (ETA eta GRAPO) egoera are gehiago zailtzen zuen. Bestalde, 1981ean estatu-kolpe saiakera eman zen.

Arazo horiek arren, nazioarteak trantsizioa babestu eta demokrazia ezarri zen. Honela, alderdi politikoak legeztatu, herriak askatasunak berreskuratu eta erabakiak hartzeko aukera jaso, erakunde politikoak aldatu, Autonomien estatutua eratu eta Espainia EEEan sartu zen.

Lehen gobernua Carlos Arias Navarro buru zuela osatu zen, erregeak izendatua. Gobernu heterogeneoa zen, “irekitasunaren” aldeko kide batzuk bazituen ere, funtsean frankismoaren jarraipena bermatzen zuen: monarkia ezarri zen, baina demokrazia organikoaren egitura mantenduz. Gobernua ahula izan zen, berrikuntza politikorik gabea eta sektore inmobilistekin lotura handikoa. Aldaketa batzuk egin baziren ere —indultu mugatuak edo bilera-eskubidea arautzea—, alderdi politikoak ez ziren legeztatu eta benetako erreformarik ez zen gauzatu.

Testuinguru horretan, arazoak larriak izan ziren: terrorismoa areagotu zen, ordena publikoa etengabe nahastu zen manifestazio eta greben ondorioz, eta langileen mobilizazioak indartu ziren.

Bereziki gogorra izan zen 1976ko martxoaren 3ko Gasteizko gertakaria, non greban zeuden langileen aurkako polizia-ekintzak bost hildako eta ehunka zauritu eragin zituen. Aldi berean, oposizio politikoa bateratzen hasi zen, “Koordinazio Demokratikoa” sortuz eta haustura demokratikoa eskatuz: amnistia, askatasunak, nazio historikoen aitortza eta hauteskunde libreak. Bestalde, eskuin muturreko indarkeriak ere presentzia izan zuen (Jurramendiko gertaerak, Atochako hilketak), eta Bunkerra erreformen aurka irmo agertu zen. Egoera horren aurrean, Arias Navarrok sinesgarritasuna galdu zuen, eta erregeak dimisioa ematera behartu zuen.

Ondoren, Adolfo Suárez izendatu zuten gobernuburu. Hasieran zalantzak sortu bazituen ere, bere gobernuak benetako erreforma politikoari ekin zion, frankismoaren legeak erabiliz sistema bera desegiteko. Funtsezko tresna izan zen Erreforma Politikorako Legea (1976), herri-subiranotasuna, sufragio unibertsala, Gorte demokratikoak eta konstituzio berri baten sorrera aurreikusten zituena. Legea Gorte frankistek onartu zuten eta ondoren erreferendumean berretsi zen, babes handiarekin.

Erreforma horien bidez, sistema politikoa errotik aldatu zen: erakunde politiko eta sindikalak despenalizatu ziren, greba-eskubidea arautu zen, Mugimendu Nazionala desegin zen, eta autonomia-erakunde batzuk berrezarri ziren. Halaber, 1977ko Amnistia Legeak preso politikoak askatu zituen eta errepresio frankista amaitzeko bidea ireki zuen, nahiz eta iraganeko krimen asko zigorrik gabe geratu ziren, ondorengo memoria historikoaren eztabaidak piztuz.

Alderdi politikoak legeztatu ziren —PSOE, PCE, UCD, AP eta nazionalistak— eta 1977ko ekainean hauteskunde demokratikoak egin ziren. Hauteskunde horietan UCDk irabazi zuen eta PSOE bigarren geratu zen, alderdi moderatuen nagusitasuna agerian utziz. Horren ondorioz, sistema demokratiko berria sendotzeko oinarriak ezarri ziren, konstituzio berri bat idazteko eta autonomia-eredua garatzeko bidea irekiz.

Azken batean, Trantsizioaren lehenengo gobernuek diktaduratik demokraziarako bidea ahalbidetu zuten: herritarrek berriro erabakiak hartzeko aukera izan zuten, hauteskunde libreak egin ziren, eta sistema politiko berria eraikitzen hasi zen, 1978ko Konstituzioarekin eta ondorengo autonomia-estatuarekin finkatuko zena.

Hauteskunde orokorrak

Adolfo Suárez buru zuen gobernuak bultzatutako Erreforma Politikorako Legeak sistema politikoaren aldaketa ekarri zuen, erreferendumean onartua izan ondoren. Lege horren bidez, frankismoaren egitura juridikoa desegiten hasi zen eta oinarri demokratiko berriak ezarri ziren. Aldi berean, lege-dekretuen bidez eskubide politikoak zabaltzen joan ziren, eta hauteskunde-lege berria prestatu zen, alderdi politikoak legeztatzea ahalbidetuz. Testuinguru horretan, 1977ko ekainean hauteskunde orokorrak deitu ziren, diktadura amaitu ondorengo lehen hauteskunde demokratikoak. Emaitzetan, UCD izan zen garaile, eta PSOE bigarren indarra bihurtu zen; horrek alderdi moderatuen nagusitasuna agerian utzi zuen.

Hauteskundeen ondoren, Suárez presidente izendatu zuten modu demokratikoan, eta gobernua osatu zuen batez ere UCDko kideekin. Hala ere, Kongresuan erreforma sakonak aurrera ateratzeko beste alderdien eta sindikatuen babesa beharrezkoa zenez, adostasun-politika bultzatu zuen. Horren emaitza izan ziren 1977ko Moncloako Itunak, non gobernuak, alderdi politikoek eta sindikatuek akordioak lortu zituzten sistema politikoa sendotzeko eta arazo ekonomiko, sozial eta politiko nagusiei aurre egiteko. Ekonomiaren arloan, inflazioa kontrolatzeko neurriak hartu ziren, soldaten igoerak mugatu ziren eta erreforma fiskala bultzatu zen, ongizate-estatua indartzeko (langabezia-aseguruak eta pentsioen hobekuntzak, besteak beste). Aldi berean, arlo juridiko eta politikoan, adierazpen- eta biltze-askatasuna bermatzeko legeak garatu ziren. Hala ere, itun horiek ez ziren guztiz bete, batez ere arlo ekonomikoan, eta horrek langileen gatazkak areagotu zituen; enpresaburuek, bestalde, CEOE sortu zuten beren interesak defendatzeko.

Garai honetan bestelako neurri garrantzitsuak ere hartu ziren. 1977ko Amnistia Legeak preso politikoak askatu zituen eta oposizioaren aurkako jazarpen judizialari amaiera eman zion, nahiz eta frankismo garaiko krimen asko zigorrik gabe geratu ziren, eta horrek eztabaida handia sortu zuen memoria historikoari dagokionez. Bestalde, lurraldearen antolaketa berria prestatzeko autonomia-prozesua abiatu zen, eta nazioartean, Europako Ekonomia Erkidegoan (EEE) sartzeko negoziazioak hasi ziren. Prozesu honen gailurra 1978ko Konstituzioaren idazketa eta onarpena izan zen; testua alderdi nagusietako ordezkariek osatutako batzorde batek prestatu zuen, ondoren Gorteek onartu, herri-erreferendumean berretsi eta azkenik erregeak aldarrikatu zuen.

Behin sistema politiko berria finkatzeko oinarriak ezarrita, 1979an hauteskunde orokorrak eta udal-hauteskundeak egin ziren, eta emaitzek aurrekoen antzeko joera erakutsi zuten: UCD nagusi eta PSOE bigarren. Hala ere, ondorengo urteetan UCDren gobernuak gero eta arazo handiagoak izan zituen. Adolfo Suárezen azken gobernuan krisi ekonomikoa areagotu zen (petrolioaren prezioen igoera, langabezia, enpresen itxierak), autonomia-prozesuak desadostasunak sortu zituen, terrorismoak jarraitu zuen (bereziki ETAren jardunak), eta gobernu barruan zatiketak agertu ziren. Egoera horren aurrean, PSOEk zentsura-mozioa aurkeztu zuen (porrot egin bazuen ere), eta azkenean Suárezek dimisioa eman zuen 1981ean.

Ondoren, Leopoldo Calvo-Sotelo izendatu zuten presidente. Haren inbestidura-saioan gertatu zen 1981eko otsailaren 23ko estatu-kolpe saiakera, sektore militar batzuek Trantsizioa geldiarazteko egindakoa, baina porrot egin zuena. Calvo-Soteloren gobernua ahula izan zen, baina neurri batzuk hartu zituen, hala nola autonomien prozesua mugatzeko LOAPA legea (PSOErekin adostua), dibortzioaren legea edo Espainiaren NATOn sartzea, azken neurri horrek eztabaida handia sortu bazuen ere.

Azkenik, gobernuaren ahuleziak eta UCDren barne-krisiak hauteskundeak aurreratzea ekarri zuen, eta 1982ko hauteskundeetan aldaketa politiko handia gertatu zen: UCD desegin zen, AP indartu zen eta PCE ahuldu; garaile nagusia, ordea, PSOE izan zen, gehiengo absolutua lortuz. Felipe González presidente bihurtu zen, eta bere gobernuak politika moderatua bultzatu zuen, demokrazia sendotzea helburutzat hartuta. Bere agintaldian, barne-politikan modernizazio-erreformak egin ziren (hezkuntza, politika sozialak), terrorismoari aurre egiteko neurriak hartu ziren (GALen jarduna barne, polemika handikoa), eta ekonomiaren arloan egokitzapenak egin ziren. Kanpo-politikan, Espainiak nazioarteko integrazioa sendotu zuen: NATOn jarraipena erreferendum bidez berretsi zen, eta 1986an Europako Ekonomia Erkidegoan sartu zen, herrialdea nazioarteko isolamendutik ateraz eta Europako integrazioan txertatuz.

Ondorioz, 1977 eta 1982 arteko hauteskundeek eta gobernuek funtsezko eginkizuna izan zuten sistema demokratikoa sendotzeko, diktaduratik erregimen demokratiko egonkor batera igarotzea ahalbidetuz.

1978ko Konstituzioa eta 1979ko Gernikako Estatutua

1977ko ekainean egindako hauteskunde orokorretan UCD izan zen garaile eta PSOE bigarren indarra bihurtu zen. Horren ondorioz, Adolfo Suárezen second gobernua osatu zen, eta bere eginkizun nagusia sistema demokratikoa sendotzea izan zen. Gobernu horrek neurri garrantzitsuak hartu zituen: 1977ko Amnistia Legea onartu zuen, Moncloako Itunak sinatu zituen krisi ekonomikoari eta egonkortasun politikoari aurre egiteko, autonomia-prozesuari hasiera eman zion lurraldearen antolaketa berria prestatzeko, eta Europako Ekonomia Erkidegoan sartzeko negoziazioak abiatu zituen. Hala ere, bere lan nagusia konstituzio berri bat idaztea izan zen, sistema demokratikoaren oinarriak finkatzeko.

1978ko Konstituzioa Gorte berriek prestatu zuten, eta testua idazteko zazpi diputatuz osatutako batzorde bat eratu zen, non alderdi nagusietako ordezkariak bildu ziren (UCD, PSOE, PCE, AP eta Kataluniako abertzaleak), ahalik eta adostasun zabalena lortzeko helburuarekin. Onarpen-prozesua hiru urratsetan gauzatu zen: lehenik, 1978an Kongresuak eta Senatuak testua onartu zuten; ondoren, abenduaren 6an erreferenduma egin zen, non parte-hartzea %67koa izan zen eta boto-emaileen %87,9k konstituzioa babestu zuten (Euskadin abstentzioa handia izan zen); azkenik, abenduaren 27an Juan Carlos I.a erregeak berretsi zuen eta 29an BOEn argitaratu zen.

Konstituzioak Mendebaldeko demokrazien printzipioak eta Espainiako tradizio konstituzionala uztartu zituen 169 artikulutan. Espainia zuzenbideko estatu sozial eta demokratiko gisa definitu zen, subiranotasun nazionala herriari egotziz. Monarkia parlamentarioa ezarri zen, non erregeak ordezkaritza-funtzioak baino ez dituen. Oinarrizko eskubide eta askatasunak bermatu ziren, estatu ez-konfesionala ezarri zen, heriotza-zigorra kendu zen eta jabetza pribatua aitortu zen, besteak beste. Sufragio unibertsala ezarri zen 18 urtetik gorakoentzat, eta Gorteak bi ganbaratan antolatu ziren: Kongresua eta Senatua. Botere-banaketaren printzipioa ere finkatu zen, botere legegilea Gorteek osatuta, betearazlea gobernuaren esku eta judiziala epaitegi independenteen esku utziz.

Lurralde-antolaketari dagokionez, Konstituzioak Espainiaren batasuna aitortzen zuen, baina aldi berean nazionalitate eta autonomia-eskubideak onartzen zituen. Horretarako, autonomia lortzeko bi bide ezarri ziren: 151. artikulua, “bide azkarra”, nazio historikoentzat (Katalunia, Euskadi eta Galizia), eta 143. artikulua, “bide motela”, gainerako lurraldeentzat. Nafarroak bere foru-erregimenean oinarritutako estatus berezia mantendu zuen. Konstituzioa onartu ondoren, autonomia-estatua garatzen hasi zen.

Autonomia-prozesuan, lehen urratsak Katalunian eman ziren, non 1977an Generalitatea berrezarri eta 1979an autonomia-estatutua onartu zen. Euskadin, prozesua konplexuagoa izan zen, terrorismoaren presentziagatik eta indar politikoen arteko desadostasunengatik. Hala ere, erakunde aurreautonomikoak sortu ziren eta negoziazio-prozesuak aurrera egin zuen. Azkenean, 1979ko urriaren 25ean erreferendumean Gernikako Estatutua onartu zen, abstentzio handiarekin eta sektore batzuen oposizioarekin.

Gernikako Estatutua Euskal Autonomia Erkidegoaren oinarria izan zen, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa barne hartuta, eta Nafarroak etorkizunean bat egiteko aukera irekita utziz. Gaztelania eta euskara hizkuntza ofizial gisa ezarri ziren, eta lurralde historikoek beren erakunde propioak berreskuratu zituzten. Gainera, autogobernu-maila handia ezarri zen, bereziki Kontzertu Ekonomikoa berreskuratuz.

Autonomia-estatua garatzen joan zen 1977 eta 1983 artean, eta Espainiako mapa politiko berria osatu zen, 17 autonomia-erkidego eta 2 hiri autonomorekin. Testuinguru horretan, lehen hauteskunde autonomikoak egin ziren: 1980an Euskadin eta Katalunian, 1981ean Galizian eta 1980an Andaluzian, besteak beste. Euskadin, 1980ko martxoaren 9ko hauteskundeetan EAJ izan zen garaile, eta Eusko Jaurlaritza eratu zen, Carlos Garaikoetxea lehendakari zela.

Ondorioz, 1978ko Konstituzioak eta 1979ko Gernikako Estatutuak funtsezkoak izan ziren Espainiako sistema demokratikoa eta autonomia-eredua ezartzeko, diktadura zentralistatik estatu deszentralizatu eta demokratiko batera igarotzea ahalbidetuz.

Berunezko urteak: terrorismoa eta indarkeria politikoa

Trantsizio-garaia ez zen prozesu baketsua izan, baizik eta tentsio politiko, sozial eta indarkeria handiko aldia. Alde batetik, mobilizazio sozialak, grebak eta protestak ugaritu ziren; bestetik, estatu-kolpe saiakerak eta sektore inmobilisten erresistentziak egonkortasun politikoa mehatxatu zuten. Testuinguru horretan, armadako zenbait sektorek boterea berreskuratzeko saiakerak egin zituzten, hala nola 1978ko Galaxia operazioa (Antonio Tejero buru zuela) edo 1981eko otsailaren 23ko estatu-kolpe saiakera. Azken honetan, Leopoldo Calvo-Soteloren inbestidura-saioa egiten ari zela, guardia zibileko kideek Kongresua hartu zuten, baina saiakerak porrot egin zuen, eta horrek sistema demokratikoaren sendotasuna erakutsi zuen.

Indarkeria politikoa, bereziki terrorismoa, Trantsizioaren ezaugarri nagusietako bat izan zen. 1976 eta 1982 artean “berunezko urteak” deituriko garaia bizi izan zen, non 498 pertsona hil eta ehunka zauritu izan ziren, Trantsizioa oso aldi odoltsu bihurtuz. Indarkeria-mota desberdinak egon ziren. Alde batetik, eskuin muturreko taldeek atentatuak egin zituzten, hala nola 1977ko Atochako hilketak edo talde parapolizialen jarduerak (Kristo Erregeren Gerrillariak edo Triple A). Bestetik, ezker muturreko talde armatuak ere aktibo egon ziren, bereziki ETA, baina baita GRAPO edo Terra Lliure ere.

ETAren jarduna izan zen nabarmenena: atentatuak, bahiketak eta “zerga iraultzailea” deritzon estortsioa erabiliz, estatuaren aurkako borroka armatuari eutsi zion. Bere helburua Espainiako estatuaren egitura ahultzea eta Euskal Herriaren independentzia lortzea zen. Trantsizio-garaian, gainera, ekintzak areagotu zituen, erreforma demokratikoa oztopatzeko asmoz. Estatuko segurtasun-indarrek terrorismoaren aurkako borroka indartu zuten, lege bereziak ezarriz eta operazioak areagotuz, baina hasieran zailtasunak izan zituzten, besteak beste Frantziako agintariek iheslariak babestu zituztelako.

1980ko hamarkadan ere indarkeria-maila handia mantendu zen. Testuinguru horretan, Felipe Gonzálezen gobernuan, estatuak “gerra zikina” deiturikoa erabili zuen terrorismoari aurre egiteko. Horren adibide izan ziren GAL (1983-1987), Barne Ministerioarekin lotura izan zuten talde armatu ilegalak, bahiketak eta hilketak egin zituztenak, hala nola Lasa eta Zabalaren kasua. Jarduera horiek polemika handia sortu zuten, estatuak berak legez kanpoko indarkeria erabili zuelako.

Ondorioz, Trantsizioa askotan modu baketsu eta adostu gisa aurkezten bada ere, benetan indarkeria politiko handiko garaia izan zen. Terrorismoak, estatu-kolpe saiakerek eta muturreko taldeek sortutako giroak arrisku handia ekarri zioten prozesu demokratikoari; hala ere, zailtasun horiek gaindituz, sistema demokratikoa sendotzea lortu zen.

Argazki-analisia: Errepublikaren aldarrikapena

1. Testuingurua - une historikoaren, eragileen eta gertaera nagusien ezagutza:

Hemen dugun argazkia Errepublikaren aldarrikapenaren egunekoa da. Egilea Alfonso Sánchez Portela izan zen (garaiko lekukoa izan zen fotokazetaria). Dokumentuaren ideia eta helburu nagusia Gobernazio Ministerioaren inguruan eman zen jende-pilaketaren eta biztanleriaren pozaren berri ematea da, II. Errepublika aldarrikatu zen momentuan. Horrelako eszenak Espainiako beste toki batzuetan ere gertatu ziren; adibidez, Eibarren, aldarrikapena egin zuen lehenengo tokian.

Lehen mailako dokumentu soziopolitikoa da. 1931ko apirilaren 14an egin zen eta hurrengo egunean argitaratu zen prentsan. Argazkia Madrilgo Puerta del Solen atera zen eta eragina Espainia osoan izango zuen, Alcalá Zamorak II. Errepublika aldarrikatu berria zuela.

Hau baino lehen, Espainian Alfontso XIII.a zen errege eta Primo de Riveraren diktadura ezarri zen.

Honek dimititu eta erregeak monarkia konstituziogilerako bidea irekitzeko Berenguer militarra izendatu zuen presidente (Diktablanda), baina honen garaian errepublika ezartzeko saiakera ezberdinak egon ziren (Donostiako Ituna, Jacako altxamendua...) eta honek ere dimititu zuen. Orduan, erregeak Aznar almirantea izendatu zuen presidente. Honek udal-hauteskundeak deitu zituen 1931ko apirilaren 12rako. Hauek plebiszitu bihurtu ziren Espainian monarkia mantentzeko edo errepublika ezartzeko; izan ere, hiri garrantzitsuenetan errepublikano-sozialisten koalizioak irabazi zuen. Hortik bi egunera, apirilaren 14an, II. Errepublika aldarrikatu eta Alfontso XIII.ak alde egin zuen Espainiatik.

Aldarrikapenaren aurrean biztanleriaren gehiengoa poztu zen, uste zuelako erreforma politiko eta sozialak egingo zirela eta herrialdea demokratizatu eta modernizatuko zela. Hau da argazkian jasota geratu zena. Aurka erdi-klaseko katolikoak, lurjabeak, industrialariak, Eliza eta ezkerreko langile erradikalak jarri ziren. Gainera, 1929ko krisiaren ondorioak jasaten ari ziren eta Europan faxismoa zabaltzen ari zen. Honek guztiak sistema demokratikoa finkatzea zaildu zuen, baina, hala ere, Errepublika demokratikoa ezarri zen.

Esan bezala, argazkian II. Errepublika aldarrikatu zenean biztanleriak izan zuen erantzuna ikus daiteke. Jendea Puerta del Solen pilatu zen, zoko eta bazter guztiak bete ziren.

Plazaren erdian, ibilgailu edota farolen gainera igo dira hainbat gizonezko eta errepublikako banderak (gorria, horia eta morea) astintzen dituzte airean. Emozio eta zirrara handiko giroa sumatzen da, arratsaldeko kontraargiak lagunduta. Esan bezala, poza adierazten dute diktadura bertan behera geratu eta erregimen demokratikoa ezartzeko itxaropenaren aurrean.

Alfontso XIII.aren monarkia amaitu da eta Espainiako historiako kapitulu berri bat hasten da, II. Errepublika. Honetan epealdi ezberdinak bereiztuko dira: Behin-behineko Gobernua, Biurteko errepublikar-sozialista, Biurteko erradikal-cedista eta Fronte Popularra.

Hasteko, Donostiako Itunean adostutakoari jarraituz, Behin-behineko Gobernua osatzen da, gobernu-burua Alcalá Zamora izanik, errepublikaren aldeko alderdietako ordezkariekin batera. Gobernutik kanpo geratzen dira eskuin monarkikoa, euskal nazionalistak eta langile-alderdi erradikalak. Gobernu honek amnistia eskainiko die preso politikoei, autonomiak negoziatzen hasiko da, eta hezkuntzan, armadan eta erlijioan erreformak egitea proposatuko du. Baina gobernu honen helburu nagusia Gorte Konstituziogileetarako hauteskundeak deitzea izango da. Hauek 1931ko ekainean ospatuko dira. Espainiako historian lehenengo hauteskunde garbiak eta gardenak izango dira; partaidetza oso altua izango da; gizonezkoen sufragio unibertsala erabiliko da, baina emakumeek, boto-eskubiderik ez izan arren, hautatuak izateko eskubidea izango dutenez, hiru emakumek diputatu-kargua lortuko dute (Clara Campoamor...). Berriz ere errepublikano-sozialisten koalizioak irabazten du eta Biurteko errepublikar-sozialista garaia hasten da.

Alcalá Zamora Errepublikako presidentea eta Azaña gobernu-burua izango dira; gobernu ezkertiarra osatzen da. Gobernu honen lan garrantzitsuenetakoa 1931ko Konstituzioa izango da. Konstituzio demokratikoa, aurrerakoia, laikoa eta soziala. Ondoren, konstituzioan oinarrituta, armada, hezkuntza, erlijioa, lurralde-antolaketa, nekazaritza eta lan-erreformak jartzen dira abian, argazkian ikusten den moduan, biztanleriaren gehiengoak espero zuena.

Portelaren argazki hau une historiko horren ikono bihurtu da. Argazkian Errepublikak ekarri zuen erregimen-aldaketaren unea harrapatu zuen eta aldaketa horrek zekarren etorkizun hobe baten esperantzaren aurrean herriaren poza islatu zuen (antzeko zerbait gertatu zen beste hiri batzuetan ere, hala nola Eibarren, Bartzelonan edota Madrilen bertan).

Horrelako argazkiek, fotokazetaritzak, garrantzi handia izan dute XIX. mendearen azken herenetik aurrera, iragana berrinterpretatzeko balio izan dutelako. Argazki honen garrantziaren seinale da Madrilgo Reina Sofía Museoaren bildumaren parte dela.