Estatuko Aurrekontu Orokorrak, Zerga Politika eta Inflazioa

1. Estatuko Aurrekontu Orokorrak (EAO): Sarrerak eta Gastuak

1.1. EAOko sarrera publikoak eta saldoa

Sarrera publikoen eta gastu publikoen arteko diferentzia da. Saldoa hiru motatakoa izan daiteke:

• Oreka: Gastuak = Sarrerak
• Defizita: Gastuak > Sarrerak
• Superabita: Gastuak < Sarrerak

1.2. Aurrekontu-saldoa eta defizit motak

Bi defizit mota nagusi daude:

• Defizit ziklikoa: Ekonomia-zikloen eraginez sortzen da krisialdietan. Aldi batean irauten du eta hedaldian konpondu ohi da. Edozein ekonomiatan ematen da eta ez da asko arduratzekoa.

• Egiturazko defizita: Denboran iraunkorra da, benetan arduratzekoa. Hedaldi garaietan ere existitzen da, herrialde bateko gobernua asko zorpetu baldin bada.

1.3. Defizit publikoaren finantzaketa

Hiru aukera daude finantzatzeko:

1. Zor publikoa jaulki: Banketxeari mailegua eskatzea bezala, estatuak dirua eskatzen die enpresei eta partikularrei titulu-balore batzuen truke. Ondoren, diru hori itzuli beharko du arrisku-prima deritzon interesak ordainduz.

2. Zergak igotzea: Batez ere hedaldi garaietan aplikatzen den neurria da, eragin zuzena duelako gizartearen erosahalmenean.

3. Zirkulazioan dagoen diru-kopurua handitzea: Neurri honek oso kezkagarria den arazoa ekar dezake: inflazioa. Horregatik, EBZk kontu handiz hartu beharreko erabakia da.

1.4. EAOko gastu publikoak

• Gastu arruntak: Gizarteari zerbitzu publikoak ematea helburu duten gastu orokorrak dira: osasungintza, hezkuntza, justizia...

  • Ondasunen eta zerbitzuen erosketak enpresa pribatuei.

  • Funtzionarioen eta langileen soldatak.

• Inbertsio-gastuak: Herrialdearen ekoizpen-ahalmenari eustea edo handitzea helburu duten gastuak dira. Handienak azpiegiturak dira.

• Transferentziak eta dirulaguntzak: Estatuak premia daukaten enpresei eta pertsonei ematen dizkieten laguntzak dira.

  • Transferentziak: Pertsonei zuzenduak.

  • Dirulaguntzak: Enpresei zuzenduak.

2. Zerga Politika: Ahalmenekoak eta Egonkortzaileak

2.1. Ahalmeneko zerga-politikak

Gobernuek sarreretan eta gastuetan nahita eragin nahi dutenean martxan jartzen dituzten neurriak dira. Helburua ekonomia-jardueraren erritmoari eustea da. Hauek dira:

1. Obra publikoko programak: Bi helburu dituzte: ekoizpena eta enplegua igotzea, eta azpiegitura gehiago sortzea.

2. Enplegu eta prestakuntza planak: Helburua jendea formatzea da, epe laburrera lanean hasteko (adibidez, lantegi-eskolak).

3. Transferentzia programak: Helburua egoera okerrenean dauden kolektiboak laguntzea da (adibidez, langabezia-prestazioa eta erretiro-pentsioa).

4. Zerga-tasen aldaketa: Helburua zerga-tasak aldatuz familien eta enpresen erosteko ahalmenean eragitea da.

2.2. Egonkortzaile automatikoak

Herrialde bateko ekoizpen-mailarekin batera handitzen edo txikitzen diren diru-sarrera edo gastu publikoak dira; hau da, automatikoki martxan jartzen dira. Helburua hedalditik krisialdirako trantsizioak arintzea da. Hauek dira:

1. Zerga proportzionalak: Zerga-tasa beti berdina denean (adibidez, SZ eta BEZ).

2. Zerga gehikorrak: Zerga-tasak gora egiten duenean errenta-mailak gora egin ahala (adibidez, PFEZ).

3. Gizarte-kotizazioak: Langileek eta enpresek Gizarte Segurantzari egiten dizkioten ekarpenak, gizarte-babesaren truke.

4. Langabezia-prestazioak: Langabezian egoteagatik estatuak ematen dituen laguntzak.

3. Zerga motak eta tributuak

3.1. EAOko sarrera publikoen xehetasunak

• Gizarte-kotizazioak: Gizarte Segurantzan afiliatutako langileek egiten dituzten ekarpenak dira, zenbait prestazio jasotzeko eskubidea izateko (adibidez: bajan egotea, erretiro-pentsioa, ezgaitasun-pentsioa).

• Tributuak: Estatuaren diru-sarreren erdia suposatzen dute.

  • Tasak: Erabiltzaileari onura dakarkion zerbitzu publiko bat erabiltzeagatik edo jarduera bat eragiteagatik ezartzen diren ordainketak dira.

  • Zergak: Zergak ordaintzen dituenak ez du berehalako onurarik lortzen trukean.

3.2. Zerga motak: Zuzenak eta Zeharkakoak

• Zuzenak: Norberak duenari edo irabazten duenari ezartzen zaizkio. Kontuan hartzen dute pertsonaren edo enpresaren errenta-maila.

  • OZ (Ondarearen gaineko Zerga): Partikularren jabetzei ezartzen zaie.

  • PFEZ (Pertsona Fisikoen Errentaren gaineko Zerga): Partikularren irabaziei ezartzen zaie: soldatei, alokailuei eta interesei.

  • SZ (Sozietateen gaineko Zerga): Enpresek lortzen dituzten irabaziei aplikatzen zaie.

• Zeharkakoak: Ekintza konkretu batzuk zergatzen dituzte (kontsumoa). Ez dute kontuan hartzen pertsona edo enpresaren errenta-maila.

  • OEZ (Ondare Eskualdaketen Zerga): Beste partikular batzuei ondasunen bat erosi dieten partikularrei ezartzen zaie (adibidez, bigarren eskuko etxebizitza erosterakoan).

  • BEZ (Balio Erantsiaren gaineko Zerga): Ondasun eta zerbitzuen kontsumoari ezartzen zaio.

  • ZB (Zerga Bereziak): Ondasun eta zerbitzu jakin batzuei bakarrik ezartzen zaizkie: alkohola, tabakoa, gasolina...

4. Prezioak eta inflazioa

Inflazioa ekonomia bateko prezioek modu jarraituan gora egitea da, diruak bere balioa galduz.

4.1. Inflazio motak eta jatorria

1. Moneta-inflazioa: Zirkulazioan diru gehiegi egoteagatik sortzen dena.

2. Eskariaren inflazioa: Gehiegizko eskaria egoteagatik sortzen dena. Hiru agente ekonomikoetako batek sorrarazia izan daiteke: familiak, enpresak edo estatua.

3. Kostuen inflazioa: Ekoizpen-kostuen igoeragatik sortzen dena. Bost arrazoi hauengatik gertatu daiteke:

   1. Natura-baliabideen garestitzea.

   2. Soldata-prezioen kiribila.

   3. Soldata-soldata kiribila.

   4. Merkatuaren ahalmenaren ondorioz.

   5. Diruaren prezioaren aldaketen ondorioz.